با ظهور مدرنیته، معماران بهطور فزایندهای به مانیفستها و مقالهها روی آوردند تا وضع موجود را به چالش بکشند و رشتهی معماری را بازتعریف کنند. این متنها صرفاً یادداشتی بیطرفانه نبودند، بلکه ابزارهایی بودند برای تصور کردن و تحریک شیوههای تازهی اندیشیدن، ساختن و زندگی کردن در فضا. نوشتار خود به رسانهای برای طراحی تبدیل شد.
شاید هیچ متن معماری مدرنی به اندازهی کتاب «بهسوی معماری» (Vers une architecture) نوشتهی لوکوربوزیه این موضوع را نشان ندهد. این کتاب چند مقاله را کنار هم قرار داد و آنها را به یک نگاه منسجم دربارهی معماری جدید تبدیل کرد؛ معماریای که با «عصر ماشین» (machine age) هماهنگ بود. لوکوربوزیه جملهی معروف «خانه ماشینی برای زندگی است» را مطرح کرد و خواستار کنار گذاشتن جدی تزئینات تاریخی و روی آوردن به کارایی، استانداردسازی و وضوح شد. تأثیر این کتاب سریع و گسترده بود. رینر بنهام (Reyner Banham) بعدها نوشت که «بهسوی معماری» (Vers une architecture) بیش از هر اثر معماری دیگری که در قرن بیستم منتشر شده، بر مسیر معماری این قرن اثر گذاشته است. این مانیفست تنها ترجیحات زیباییشناسی را مطرح نکرد، بلکه نوعی اخلاق تازه را معرفی میکرد؛ اخلاقی که در آن معمار بهعنوان نوگرای دنیای مدرن و یک کنشگر فرهنگی دیده میشد.
این شیوهی استفاده از نوشتن بهعنوان ابزار تحریک و آیندهپردازی، در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ شدت بیشتری گرفت؛ زمانی که گروههای رادیکال معماری نهفقط فرم، بلکه کل منطق تولید معماری را زیر سؤال بردند. گروههایی مثل آرکیزوم (Archizoom) و سوپراستودیو (Superstudio) مانیفستها را بهعنوان شکل خاص و مستقلی از تمرین فضایی در نظر میگرفتند. آثار آنها واکنشی مستقیم به جامعهی مصرفی، سرمایهداری متأخر و شکستهای برنامهریزی مدرنیستی بود. بهجای پیشنهاد ساختمانهای مشخص، آنها متنهای تئوری، کلاژها و «معماریهای کاغذی» تولید میکردند؛ دیدگاههای انتقادیای که بنیانهای خودِ معماری را به پرسش میکشیدند.
مانیفست مشترک سال ۱۹۶۶ برای نمایشگاه سوپرآرکیتتورا (Superarchitettura) که توسط آرکیزوم (Archizoom) و سوپراستودیو (Superstudio) منتشر شد، بهطور آشکار تناقض، طنز و اغراق را در آغوش کشید. در این مانیفست آمده بود: «سوپرآرکیتکتورا، معماریِ ابر تولید ((superproduction و ابر مصرف (superconsumption)… ابربازار (سوپرمارکت)، ابرانسان (سوپرمَن)، ابربنزین (سوپر بنزین) است.» این بیانیه مستقیماً دگمهای عقلگرا را به چالش میکشید و خواهان رهایی کامل از قراردادهای مرسوم بود و جهانی را میپذیرفت که در آن معماری میتوانست تغییرپذیر، طعنهآمیز و حتی پوچ باشد. این نوشتهها اغلب همراه با طراحیها و ترسیمهای نمادین ارائه میشدند که همزمان نقش نقد و چشمانداز را داشتند؛ تصاویری از شهرهایی که قرار نبود ساخته شوند، بلکه قرار بود دربارهشان بحث و گفتوگو شود.
در این آثار، مانیفست دیگر فقط یک متن شعاری نبود، بلکه به شکلی از آزمایش معماری تبدیل شد؛ فضایی که در آن روایت، طنز، تصویر و نظریه در کنار هم قرار میگرفتند تا آیندههای تازهای را تصور کنند. امروز همزمان با آنکه معماری بیشازپیش با میانرشتهای بودن، اجرا و رسانههای غیرمادی(دیجیتال) درگیر شده است، میراث مانیفست دوباره اهمیت پیدا میکند. نوشتن همچنان راهی است برای آزمایش ایدهها، فعالکردن نقد و کار کردن در میان حوزههای مختلف. مانیفست باقی میماند، نه به عنوان یک اثر تاریخی و سبکی، بلکه به عنوان یادآوری این نکته که مرزهای معماری را به همان اندازه که روی زمین میکشند، روی کاغذ نیز ترسیم میکنند.
نوشتن بهعنوان کنشی فضایی، انتقادی و سیاسی
بئاتریز کولومینا (Beatriz Colomina) سالهاست استدلال میکند که معماری را نمیتوان از شیوههای بازنماییاش جدا کرد. او در نوشتهها و پژوهشهایش نشان میدهد که مجلهها، تبلیغات و پلتفرمهای تحریری حاشیهی معماری نیستند؛ بلکه همان مکانهایی هستند که معماری در آنها اتفاق میافتد. کولومینا توضیح میدهد که فرهنگ چاپ در طول تاریخ، نقش مهمی در اینکه معماری چگونه دیده، خوانده و فهمیده میشود داشته است و صفحهی چاپی خود بهعنوان فضایی مفهومی و سیاسی عمل میکند. از نگاه او، نوشتن هم پیشبرنده است و هم انتقادی؛ هم روایت میسازد و هم ساختارهای قدرتِ پنهان در فرمهای ساختهشده را آشکار میکند. در این معنا، صفحه به نوعی میز ترسیم مفهومی تبدیل میشود.
کلر ایسترلینگ (Keller Easterling) این مفهوم را با تغییر تمرکز از ساختمانها به سیستمها گسترش میدهد. در آثار او مانند اِکستِراِستیتکرفت (Extrastatecraft) و مدیوم دیزاین (Medium Design)او بررسی میکند که چگونه زیرساختها، مقررات و پروتکلهای جهانی فضا را تولید میکنند. روش کاری ایسترلینگ نشان میدهد که طراحی زیرساختها اغلب از طریق پژوهش، متن و نمودارها اتفاق میافتد، نه فقط با نقشههای سنتی. با «هک کردن» سیستمهای جهانی با ایدهها و نوشتهها، او معماری را به حوزههای سیاست، اقتصاد و فناوری گسترش میدهد. تحلیل نوشتاری این سیستمها خود نوعی مداخلهی طراحی است؛ پیشنهادی برای شکلهای جدید یا آشکارسازی شرایط فضایی که بلافاصله قابل مشاهده نیستند.
شاید آشکارترین نمونه، لئوپولد لمبرت (Léopold Lambert) باشد که نوشتن را بهعنوان یک سلاح سیاسی در معماری به کار میگیرد. لمبرت، که معمار آموزشدیدهای است و به سردبیری «فانامبولیست» (THE Funambulist) رسیده، از مقالهها، مصاحبهها و یادداشتهای تحلیلی استفاده میکند تا «خشونت ذاتی معماری بر بدنها» و نقش سیاسی آن را بررسی کند. از طریق نشریاتی مانند «وِپِنایزر آرکیتکچر» (Weaponized Architecture)، او تحلیل میکند که چگونه دیوارها، مرزها و طراحی شهری روابط قدرت را تحمیل میکنند. در اینجا، نوشتن برای از بین بردن بیعدالتیها به کار گرفته میشود: روایتهای مسلط از هم میپاشد و روایتهای رهاییبخش را پیشنهاد میدهد. این نوع معماری، از طریق حمایت و نقد اتفاق میافتد و نه از طریق ساختن.
در تمام این مثالها، یک موضوع واضح است: نوشتن “فقط” صحبت کردن دربارهی معماری نیست؛ بلکه نوعی انجام دادن معماری است؛ نوشتن صرفاً تفسیر نیست، بلکه شکلی از کار معماری است. نوشتن فضای مفهومی خلق میکند، بازتاب انتقادی را سازمان میدهد، معماران آینده را آموزش میدهد و برای تغییر سیاسی تحریک ایجاد میکند. همانطور که همکار آرکدیلی ArchDaily)، (گی هورتون (Guy Horton)، تأکید کرده است: «نوشتن، معماری را میانجیگری میکند؛ همانگونه که زندگی را.» نوشتن، به جای اینکه فقط یک عمل کمکی باشد، میتواند با ایجاد معناهای تازه و قرار دادن طراحیها در زمینههای عمیقتر، اتفاقات را در معماری ایجاد کند. در عمل، این یعنی نوشتار خوب معماری میتواند مولد و تحولآفرین باشد؛ گفتوگوهایی فراتر از میز طراحی باز میکند و مخاطبان گسترده و رشتههای متنوع را درگیر میکند تا تصور کنند معماری میتواند چه چیزی شود.
نوشته: دیوگو بورخِس فریرا (Diogo Borges Ferreira) / ترجمه: زها بابایی
منبع: آرکدیلی (Archdaily)- ۴ سپتامبر ۲۰۲۵
معمار در نقش نویسنده: بازتعریف حرفهی معماری خارج از محدودهی ساختمانها | بخش اول
