یکی از سؤالاتی که مدام در اینستاگرام و سر کلاس‌های شاهنامه‌خوانی می‌پرسند، این است که کدام کتابِ «شاهنامه به نثر روان» را پیشنهاد می‌دهم که بخوانند. پاسخ من غالباً یک کلمه است: «هیچ‌کدام». اگر پیگیر شوند که چرا، می‌گویم اگر کمی با شاهنامه دم‌خور شوید، خودتان پاسخ پرسش‌تان را خواهید یافت. اما در این یادداشت قصد دارم که پاسخی نظام‌مند به این پرسش بدهم.
شاهنامه‌ی فردوسی اثری نیست که پیرنگ و وقایع تمام داستان‌هایش از نبوغ شاعرش سرچشمه گرفته باشد. فردوسی برای سرودن شاهنامه، منابع (و به باور برخی از پژوهشگران، تنها یک منبع) داشته است. مهم‌ترین منبعی که تمام پژوهشگران روی آن توافق دارند، شاهنامه‌ی منثور ابومنصری است. فردوسی قبل از شروع روایت پادشاهی اولین پادشاه شاهنامه (گیومرت) خود اشاره می‌کند که چه‌قدر مشتاق دستیابی به این کتاب بوده است. به هر طریقی، او به این کتاب دست می‌یابد و به نظم کشیدن آن را آغاز می‌کند. بنابراین می‌توان گفت که داستان‌ها و روایات شاهنامه در ابتدا به‌صورت نثر موجود بوده و دلایل زیادی وجود داشته که فردوسی آن را به نظم کشیده است. شاید یکی از دلایلی که امروز جز چند صفحه از مقدمه، چیزی از آن شاهنامه‌ی منثور ابومنصوری باقی نمانده است، همین باشد که شاهنامه‌ی فردوسی به نظم است. عده‌ای از پژوهشگران برآنند که منبع کتاب «تاریخ ثعالبی» نیز همین شاهنامه‌ی ابومنصوری باشد. می‌توانید یکی از داستان‌های ثعالبی را (که به نثر است) با پرداخت ماهرانه‌ی فردوسی به همان داستان مقایسه کنید تا متوجه تفاوت‌ها بشوید. بنابراین شاهنامه «به نثر روان» از قبل موجود بوده است. حال اجازه دهید بحث را کمی فرمال کنیم.
شعر به باور بسیاری، چیزی است ترجمه‌ناپذیر به زبانی دیگر و به فرمی دیگر. تمام زیبایی شعر از این‌جا ناشی می‌شود که عواطف آن به هیچ طریق دیگری قابل بیان نیست. از طرفی ممکن است کسی بتواند آرایه‌هایی مثل تشبیه و مجاز و استعاره را به زبان/فرمی دیگر ترجمه کند. اما تمام شعر، این آرایه‌ها نیست. آرایه‌های بدیعی موجود در یک بیت، مانند ایهام، جناس، واج‌آرایی، تناسب و غیره به‌هیچ‌عنوان قابل انتقال به نثر نیستند و از بین می‌روند.
از طرف دیگر، موسیقی شعر صرفاً ناشی از این آرایه‌های بدیعی نیست. وزن عروضی شاهنامه، که به بحر متقارب معروف است (فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعَل) به‌کلی در هر مدیوم دیگری از جمله نثر از بین می‌رود. کافی است در هر بیت، یک هجا را جابه‌جا کنید تا ببینید چه بر سر موسیقی شاهنامه می‌آید. حالا فکر کنید تمام تقریباً پنجاه‌هزار بیت شاهنامه را اینطور دست‌کاری کنید. چیزی به نام موسیقی و تأثیر موسیقایی در شاهنامه باقی نخواهد ماند. قضیه فقط این نیست که صرفاً «زیبایی» و «گوش‌نوازی» از بین می‌رود (که البته خود این کم دلیلی نیست)؛ بلکه بسیاری از عواطفی که شاعر می‌خواهد در شنونده/خواننده ایجاد کند، از طریق موسیقی منتقل می‌شود. به این بیت از داستان سیاوخش توجه کنید که درواقع دیالوگی است از زبان خود شخصیت سیاوش:
«از آن آتشِ مغزِ شاهِ جهان/ دل من برافروخت اندر نهان»
اگر بخواهیم این گفته‌ی سیاوش را به نثر روان دربیاوریم، با چیزی مانند این طرف خواهیم بود: «از عصبانیت پادشاه (کیکاوس)، منم که دارم آسیب می‌بینم». فارغ از موسیقی عروضی، تمام زیبایی و تناسب میان آتش و برافروختن و سایر المانها از بین می‌رود.
اجازه بدهید بحث را گسترده‌تر کنیم و به یکی از بهترین و معروف‌ترین داستان‌های شاهنامه هم اشاره‌ای کنیم: «داستان رستم و اسفندیار». در پایان داستان، رستم با کمک پدرش زال و سیمرغ، بالأخره می‌فهمد که اسفندیار، شاهزاده‌ی فرهمند ایران را، چگونه به قتل برساند. او باید تیری مخصوص را به سمت او نشانه برود. اسفندیار یکی از بهترین و مثبت‌ترین شخصیت‌های شاهنامه است. او شاهزاده‌ی ایران است که فریب قدرت‌طلبی پدرش را خورده و آمده تا جهان‌پهلوان ایران را دست‌بسته ببرد پیش شاه ایران، گشتاسپ، یعنی پدرش. اما رستم او را با تیری از پای درمی‌آورد. پیش از اینکه رستم تیر را روانه‌ی اسفندیار کند، اسفندیار نیز دست می‌برد به تیردان. او این بیت را می‌گوید که به هیچ عنوان قابل ترجمه به نثر روان نیست و در صورت ترجمه تمام زیبایی آن از بین می‌رود:
«ببینی کنون تیرِ گشتاسپی/ دلِ شیر و پیکان لهراسپی»
گویا اسفندیار دارد این بیت را خطاب به خودش می‌گوید و نه رستم! تیری که می‌آید و به اسفندیار برخورد می‌کند، در اصل، از کمان رستم رها نشده است؛ بلکه از کمان پدر و پدربزرگ خودش رها شده است: گشتاسپ و لهراسپ. این تأویلی است که می‌توان از خواندن «شعر» داشت. شاید نویسندگان شاهنامه به نثر، هرگز این بیت را وارد روایت منثور خود نکنند و از روی آن بگذرند؛ در حالی که از زیباترین و پرمفهوم‌ترین ابیات این داستان است.
اما در نهایت یک سؤال مهم پیش می‌آید: راه‌حل چیست؟ اگر کسی بخواهد خودش بدون معلم و کلاس، شاهنامه را بخواند و بفهمد، و به متون «شاهنامه به نثر روان» و غیره مراجعه نکند، باید چه کار کند؟ پاسخ من، طبیعتاً پاسخی شخصی است و برخاسته از تجربه‌ی شخصی.
اولین مرحله برای کسی که هیچ آشنایی‌ای با شاهنامه و درست‌خوانی آن ندارد، به‌نظر من می‌تواند گوش دادن به پادکست‌هایی باشد که متن شاهنامه را می‌خوانند و شرحی کلی و پیرنگی بر آن می‌دهند. معروف‌ترین پادکست ایرانی در این زمینه، شاید پادکست «فردوسی‌خوانی» امیر خادم باشد که تا کنون میلیون‌ها بار پخش شده است. می‌توانید فعلاً با آن شروع کنید. گوش دادن به آن، باعث می‌شود که اولاً با فضای کلی شاهنامه آشنا شوید و ثانیاً گوش‌تان به وزن عروضی شاهنامه عادت کند تا بتوانید خودتان ابیات را سر ضرب بخوانید. شاید نیازی نباشد که در این مرحله، تمام شاهنامه را گوش کنید. می‌توانید فعلاً داستان‌های معروف را گوش کنید.
دومین مرحله بعد از گوش دادن به معروف‌ترین داستان‌های شاهنامه، می‌تواند رجوع به کتاب‌هایی باشد که تلاش کرده‌اند شاهنامه را خلاصه کنند (نه به نثر. بلکه همان ابیات را آورده‌اند). خلاصه‌های بسیاری وجود دارد ولی من فکر می‌کنم که معتبرترین خلاصه‌ی شاهنامه از آن دکتر سجاد آیدنلو باشد با عنوان «دفتر خسروان». کتاب آیدنلو سه مزیت دارد: اولاً مقدمه‌ای بسیار راهگشا و طولانی در ابتدای آن وجود دارد که شما را با شاهنامه و شاهنامه‌پژوهی، به‌صورت علمی، آشنا می‌کند. ثانیاً خود آیدنلو بر ابیات منتخبش شرح نیز نوشته است و شما را از مراجعه به شرح‌های دیگر بی‌نیاز می‌کند.
شاهنامه‌ی فردوسی یکی از مهم‌ترین متونی است که هویت ملی ما ایرانیان را شکل می‌دهد. دشواری‌های لغوی و نحوی آن مسئله‌ای قابل حل است و می‌ارزد که کمی خود را برای فهمیدنش به دشواری بیندازیم. مرحله‌ی سوم این است که کل شاهنامه را شروع کنیم و بخوانیم. افرادی مانند دکتر سجاد آیدنلو، مهری بهفر، جلال خالقی مطلق، میرجلال‌الدین کزازی و دیگران، هر یک به‌نوبه‌ی خود، سعی کرده‌اند دشواری‌های ابیات شاهنامه را برطرف کنند. نیاز نیست کل ابیات را با شرح بخوانید. اگر حتی یک‌دهم شاهنامه را بتوانید با شرح بخوانید، کم‌کم با ذهن و زبان فردوسی آشنا می‌شوید و می‌توانید سایر ابیات را خودتان بخوانید و بفهمید. تجربه‌ی شما در دو مرحله‌ی قبلی، در این مرحله بسیار کمک‌تان خواهد کرد.
