تاریخ هنر در ایران را نمی‌توان فقط با نام آثار ماندگار، جریان‌های هنری و چهره‌های مشهور روایت کرد. بخش مهمی از این تاریخ، در حاشیه‌ها و سکوت‌ها پنهان مانده است؛ در سرگذشت هنرمندانی که به دلایل مختلف، از مناسبات رسمی فاصله گرفتند، با جریان مسلط همراه نشدند یا حاضر نبودند هنر و هویت حرفه‌ای خود را با معیارهای تحمیل‌شده تطبیق دهند. کنسرت‌نمایش «بایکوت» به کارگردانی علی اصغری، از همین نقطه وارد تاریخ فرهنگی ایران می‌شود؛ از جایی که اختلاف سلیقه هنری، استقلال فردی و حتی وفاداری به شکل خاصی از هنر می‌تواند به حذف و طرد یک هنرمند منجر شود.
«بایکوت» به سراغ کسانی می‌رود که روزگاری در متن فرهنگ عمومی حضور داشتند، اما در مقاطعی از تاریخ، جایگاهشان در روایت رسمی دگرگون شد. مسئله این نمیش ، سازوکاری است که تعیین می‌کند چه کسی حق حضور داشته باشد، چه صدایی شنیده شود و کدام بخش از حافظه فرهنگی جامعه باید به فراموشی سپرده شود.
آغاز نمایش با فریادهای محسن مخملباف، مخاطب را مستقیماً به فضای حذف و طرد می‌برد. فیلم «برزخی‌ها» و نام فردین در این بخش به نشانه‌هایی از سینمایی تبدیل می‌شوند که قرار است از عرصه رسمی کنار گذاشته شود .فردین نماینده نوعی رابطه میان سینما و مردم است. محبوبیتی که در حافظه عمومی باقی مانده، حتی زمانی که امکان حضور رسمی هنرمند از او گرفته شده است. صف‌های طولانی تماشاگران برای دیدن فیلم‌های فردین، در برابر سیاست طرد او قرار می‌گیرد و شکافی را آشکار می‌کند که میان سلیقه عمومی و تعریف رسمی از فرهنگ وجود داشته است. «بایکوت» از این تقابل استفاده می‌کند تا نشان دهد حذف از نهادهای رسمی، لزوماً به معنای حذف از زندگی اجتماعی نیست.
با ورود قمرالملوک وزیری، نمایش به سراغ وجه دیگری از این تاریخ می‌رود؛ حضور زنی که در زمانه خود مرزهای تثبیت‌شده حضور زنان در موسیقی را به چالش کشید. قمرالملوک در این بخش از شهرت، ماندگاری، طمع و سرنوشت هنری سخن می‌گوید. این بخش تصویری از هنرمندی می‌سازد که اهمیت حضورش را فراتر از موفقیت شخصی می‌بیند. او راهی را گشوده که قرار است زنان دیگری نیز در آن قدم بگذارند.
این بخش با حضور خواننده زن و اجرای شش قطعه موسیقایی، پیوندی میان گذشته و اکنون برقرار می‌کند. گویی آنچه در روزگار قمرالملوک با محدودیت و مقاومت همراه بوده، در صدای زنانی که امروز روی صحنه می‌خوانند، ادامه پیدا می‌کند. البته این تداوم یادآوری مسیری است که هر نسل از هنرمندان زن ناگزیر است بخشی از آن را دوباره طی کند.
نعمت آغاسی، نماینده صدایی دیگر در تاریخ موسیقی ایران است؛ صدایی که از متن زندگی روزمره و فرهنگ عامه برخاسته است. مواجهه او با این پرسش که چرا شاد می‌خواند و چرا به‌جای شادی، ناله نمی‌کند، به مسئله‌ای فراتر از سبک موسیقی تبدیل می‌شود. چه کسی حق دارد درباره شکل درست هنر تصمیم بگیرد؟ آیا هنرمند مردمی باید برای پذیرفته‌شدن، زبان و بیان خود را با معیارهای ذائقه رسمی و روشنفکرانه هماهنگ کند؟ آغاسی از جهانی می‌آید که در آن موسیقی با خیابان، کار، رنج و شادی مردم پیوند دارد. ارزش این صدا را نمی‌توان فقط با معیارهای موسیقی رسمی سنجید. حضور او در نمایش، یادآور این واقعیت است که فرهنگ عمومی همواره تولیدکننده معنا و سلیقه بوده، حتی اگر نهادهای رسمی آن را جدی نگرفته باشند. طرد یک صدا، گاهی بیش از آنکه به ضعف هنری مربوط باشد، از ناتوانی نظام مسلط در پذیرش تکثر فرهنگی حکایت می‌کند.
در بخش مربوط به گلپا، موضوع حذف با پیچیدگی بیشتری مطرح می‌شود. خطاب او به محمدرضا شجریان و شکوه از او یکی از لحظات قابل تأمل نمایش است. در این سکانس، مناسبات درونی میدان هنر نیز به موضوع تبدیل می‌شود. رقابت، فاصله‌گذاری، تفاوت در میزان برخورداری از امکان حضور و تجربه‌های متفاوت از محدودیت، همگی در شکل‌گیری سرنوشت هنرمندان نقش دارند.
گلپا از صدایی می‌گوید که به تعبیر خودش خاموش شده است؛ صدایی که نمی‌خواهد صرفاً در چارچوب یک رقابت شخصی فهمیده شود. اشاره او به ربنای شجریان و لذت بردن از شنیدن آن، تلاشی برای عبور از دوگانه‌سازی میان هنرمندان است. این بخش می‌تواند یادآور این نکته باشد که حذف یک هنرمند نباید به نفی هنرمند دیگری منجر شود. مسئله اصلی، مناسباتی است که امکان حضور را به امتیازی محدود و قابل توزیع از سوی قدرت تبدیل می‌کند.
آذر شیوا از مهم‌ترین چهره‌هایی است که نمایش به واسطه او مسئله استقلال زن هنرمند را پیش می‌کشد. در گفت‌وگوی خیالی با بهرام بیضایی، از زنی سخن گفته می‌شود که حاضر نبود هویت و جایگاه حرفه‌ای خود را با قواعد سینمای رایج و مناسباتی که نمی‌پذیرفت، معامله کند. او در این بخش فقط یک بازیگر زن نیست؛ نماینده هنرمندی است که برای حفظ مرزهای شخصی و حرفه‌ای خود هزینه می‌دهد. این بخش از «بایکوت» از آن جهت اهمیت دارد که حذف را صرفاً در چارچوب ممنوعیت‌های رسمی بررسی نمی‌کند. گاهی هنرمند به دلیل نپذیرفتن قواعد یک محیط حرفه‌ای، به حاشیه می‌رود؛ گاهی به دلیل مقاومت در برابر مناسبات جنسیتی و گاهی به سبب نپذیرفتن تصویری که دیگران می‌خواهند از او بسازند. حق انتخاب و تعیین مسیر حرفه‌ای، به‌ویژه برای زنان، در چنین شرایطی به مسئله‌ای فرهنگی و اجتماعی تبدیل می‌شود.
بهروز وثوقی در مواجهه خیالی با مسعود کیمیایی، بحث را به وضعیت سینمای امروز می‌کشاند. انتقاد از سینمای بدون قهرمان و تعبیر «قبرستان متحرک»، در کنار اشاره به افول عشق و عاطفه در جهان سینما، نوعی حسرت نسبت به گذشته را بازتاب می‌دهد؛ اما این حسرت صرفاً نوستالژی برای ستاره‌های قدیمی نیست. آنچه وثوقی مطرح می‌کند، نگرانی درباره از دست رفتن امکان خلق شخصیت‌هایی است که بتوانند حامل تضادها، آرزوها و آرمان‌های اجتماعی باشند.
یکی از ویژگی‌های قابل توجه نمایش، شیوه مواجهه آن با زمان است. گذشته در «بایکوت» موضوعی تمام‌شده نیست که تنها برای برانگیختن احساسات نوستالژیک به صحنه آمده باشد. شخصیت‌ها از دل تاریخ بیرون می‌آیند تا درباره اکنون سخن بگویند. به همین دلیل، مخاطب صرفاً با سرگذشت فردین، قمرالملوک، آغاسی، گلپا، آذر شیوا و وثوقی مواجه نیست؛ بلکه با پرسشی درباره استمرار سازوکارهای حذف روبه‌رو می‌شود.
«بایکوت» در برخی لحظات به صراحتی بیش از اندازه نزدیک می‌شود. مونولوگ‌ها گاهی به جای آنکه امکان کشف و تفسیر را برای مخاطب فراهم کنند، نتیجه‌گیری خود را نیز به او عرضه می‌کنند. در چنین لحظاتی مرز میان درام و بیانیه سیاسی و فرهنگی کم‌رنگ می‌شود. این ویژگی ممکن است برای مخاطبانی که انتظار پیچیدگی بیشتری در شخصیت‌پردازی و پرداخت دراماتیک دارند، محل نقد باشد. با این حال، باید توجه داشت که صراحت اثر بخشی از انتخاب اجرایی آن برای ورود به موضوعی است که سال‌ها در لایه‌های مختلف حافظه فرهنگی باقی مانده است.
نکته مهم‌تر آن است که نمایش، حذف را پدیده‌ای تک‌علتی نمی‌بیند. در سرگذشت شخصیت‌های آن، گاه قدرت سیاسی و ایدئولوژیک، گاه مناسبات جنسیتی، گاه رقابت‌های درون میدان هنر و گاه فاصله میان فرهنگ رسمی و سلیقه عمومی نقش دارند. همین تنوع، «بایکوت» را از یک روایت ساده درباره هنرمندان ممنوع‌الفعالیت فراتر می‌برد.
شش شخصیت انتخاب‌شده، هرکدام نماینده بخشی از تاریخ فرهنگی ایران هستند؛ از ستاره سینمای عامه‌پسند تا زن پیشگام موسیقی، از خواننده مردمی تا خواننده سنتی، از بازیگر زنی که بر استقلال خود اصرار دارد تا بازیگری که تصویر قهرمان سینما را نمایندگی می‌کند. این انتخاب‌ها نشان می‌دهد که حذف، محدود به یک رشته هنری یا یک گروه اجتماعی نیست.
اهمیت «بایکوت» را باید در بازگرداندن یک مسئله به گفت‌وگوی عمومی جست‌وجو کرد. آیا هنر باید تابع جریان مسلط باشد یا حق دارد مستقل از مناسبات قدرت، مسیر خود را انتخاب کند؟ هنرمندی که حاضر نیست با معیارهای تحمیلی سازگار شود، چه سرنوشتی پیدا می‌کند؟ و جامعه تا چه اندازه اجازه دارد حافظه فرهنگی خود را از روایت‌های رسمی مستقل نگه دارد؟
«بایکوت» در فضای تئاتر مستقل شکل گرفته است؛ فضایی که خود نیز برای ادامه حیات با محدودیت‌های اقتصادی، اجرایی و امکان دیده‌شدن مواجه است. از این منظر، موضوع نمایش فقط در گذشته اتفاق نیفتاده است. تئاتر مستقلی که امروز درباره حذف هنرمندان دیروز سخن می‌گوید، خود نیز به امکان حضور، شنیده‌شدن و ارتباط با مخاطب نیاز دارد.هنرمند را می‌توان از صحنه کنار گذاشت، نامش را از تریبون‌های رسمی حذف کرد و امکان فعالیتش را محدود ساخت، اما نمی‌توان به‌سادگی درباره ماندگاری یا فراموشی او تصمیم گرفت. حافظه اجتماعی همیشه مطابق دستورالعمل‌های رسمی عمل نمی‌کند. گاهی آنچه قدرت می‌خواهد به فراموشی سپرده شود، درست به دلیل همان حذف، به بخشی ماندگار از حافظه جمعی تبدیل می‌شود.
