در آغازِ سریال «سایلو» (Silo) پیش از آنکه هنوز بدانیم چه اتفاقی برای جهان افتاده، یک روایت رسمی به ما داده می‌شود؛ روایتی که قرار است هم گذشته را توضیح دهد و هم حال را توجیه کند؛ «ما نمی‌دانیم چرا این‌جا هستیم. نمی‌دانیم چه کسی سایلو را ساخته است. نمی‌دانیم چرا همه‌چیز بیرون از سایلو این‌گونه است. نمی‌دانیم چه زمانی بیرون رفتن امن خواهد بود. فقط می‌دانیم آن روز امروز نیست.»
این چند جمله در واقع کلان‌روایت سایلو را می‌سازند که با کمترن میزان اطلاعات مطرح می‌شود؛ انسان‌ها پس از فاجعه‌ای نامعلوم به سایلو پناه برده‌اند؛ بیرون مرگبار است و کسی نمی‌داند چرا؛ بنابراین تنها راه بقا ماندن درون سایلو است. در کنار این روایت یک اصل بنیادین هم وجود دارد؛ گذشته از دست رفته و پرسیدن درباره‌ی آن خطرناک است. ساکنان حتی نمی‌دانند چه کسی سایلو را ساخته یا چرا در آن زندگی می‌کنند. اما نکته‌ی مهم این است که «ندانستن» در سایلو صرفاً یک نوع کمبود اطلاعات نیست. ندانستن خودِ سازوکار بقای این جهان و بخشی از فرهنگ این جامعه است. مسئله این است که چه چیزهایی اجازه دارند به دانش عمومی تبدیل شوند.
این منطق در دو خط داستانی سریال یکی در زمان حال و دیگری در «Before Times» تکرار می‌شود. در داستان گذشته، دنیل و هلن به اطلاعاتی درباره‌ی پروژه‌ی سایلو دست پیدا می‌کنند؛ اطلاعاتی که ابتدا در اختیار تعداد محدودی از افراد قرار می‌گیرد و بعد برای حفظ راز باید از گردش عمومی آن جلوگیری شود. در خط داستانی زمان حال هم ساکنان سایلو از گذشته، از جهان بیرون، از سایلوهای دیگر و از سازوکار واقعی سیستم بی‌خبرند. فصل سوم این دو خط را به یکدیگر وصل می‌کند و نشان می‌دهد کنترل حافظه از همان آغاز پروژه بخشی از منطق سیستم بوده است؛ در زمان حال هم دستکاری حافظه‌ی ژولیت و چرخه‌ی حافظه‌زدایی دنیل شکل کامل‌تر و سازمان‌یافته‌تر همان سیاست است. به‌این‌ترتیب سایلو از جهانی که در آن حقیقت پنهان شده تبدیل می‌شود به جهانی که در آن انتقال حقیقت کنترل می‌شود.
از کنترل اطلاعات تا کنترل ارتباط
اگر فقط اطلاعات از مردم پنهان می‌شد، هنوز امکان مقاومت وجود داشت. یک نفر می‌توانست چیزی بفهمد، آن را با دیگری در میان بگذارد و به‌تدریج دانشی جمعی شکل بگیرد. برای همین سیستم در سایلو فقط اطلاعات را کنترل نمی‌کند؛ ارتباط را هم کنترل می‌کند.
این کنترل درون خود سایلو دیده می‌شود. دسترسی به اطلاعات، فناوری، اسناد قدیمی، اشیای مربوط به Before Times و حتی بعضی واژه‌ها محدود است. ارتباطات و اطلاعات از مسیرهای مشخصی عبور می‌کنند و نهادهایی مانند بخش آی‌تی نقش واسطه میان فرد و اطلاعات را دارند. حتی تکنولوژی‌های ساده‌ای که می‌توانند امکان ثبت، بازیابی یا انتقال اطلاعات را افزایش دهند، به‌طور کامل در اختیار مردم نیستند.
اما در مقیاس بزرگ‌تر کنترل ارتباط معنای دیگری پیدا می‌کند؛ ارتباط میان سایلوها. اگر هر سایلو بداند که سایلوهای دیگری هم وجود دارد، دیگر جهانش تنها جهان ممکن نیست. ساکنان می‌توانند مقایسه کنند. می‌توانند بپرسند در سایلو های دیگر چه قوانینی وجود دارد، چطور زندگی می‌کنند، چه چیزی را می‌دانند، چه چیزی را نمی‌دانند و چرا. مهم‌تر از همه می‌توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. این‌جاست که اطلاعات از یک امر فردی به یک امر سیاسی بدل می‌شود. دانستن این‌که «دیگری» هم وجود دارد، امکان سازمان‌یافتن ایجاد می‌کند.
به همین دلیل جداسازی سایلوها را نمی‌توان فقط یک اقدام فنی برای جلوگیری از انتشار شورش دانست. این جداسازی امکان شکل‌گیری یک جامعه‌ی بزرگ‌تر از جامعه‌ی کوچک درون هر سایلو را از بین می‌برد. یک شورش در یک سایلو می‌تواند سرکوب شود، اما شورشی که بتواند خودش را به شورش دیگری متصل کند، مسئله‌ی دیگری است. سیستم لازم نیست همه را قانع کند که روایت رسمی درست است. کافی است نگذارد افراد بتوانند روایت دیگری را در مقیاس جمعی تولید و منتقل کنند. همان جمله‌ی پایان کلان‌روایت سایلو —فقط می‌دانیم آن روز امروز نیست— دقیقاً بر همین نقطه تکیه دارد؛ ندانستن زمان مشخص است که مانع شکل‌گیری هر مقایسه‌ای می‌شود.
چرا ژولیت باید حافظه‌اش را از دست بدهد؟
بازگشت ژولیت از بیرون یکی از مهم‌ترین لحظه‌های سریال است؛ به این دلیل که او حقیقتی را درباره‌ی بیرون دیده و حالا او یک شاهد است. سیستم می‌خواهد روایت خودش همچنان تنها روایت موجود باقی بماند. اما ژولیت می‌تواند روایت دیگری ارائه دهد و روایت رسمی سایلو را زیر سوال ببرد. ژولیت دیگر کسی نیست که براساس یک سند یا شایعه بگوید روایت رسمی دروغ است. او بیرون سایلو را دیده و از وجود سایلوِ دیگری هم آگاه شده است. بنابراین بدن و حافظه‌ی او حامل اطلاعاتی هستند که سیستم نمی‌تواند اجازه دهد به دانش عمومی تبدیل شوند. اگر این اتفاق بیفتد ساکنان سایلو احتمالاً این سؤال را می‌پرسند که اگر این روایت دروغ است، چه چیزهای دیگری هم می‌تواند دروغ باشد؟
در فصل سوم پس از بازگشت ژولیت دستکاری حافظه‌ی او به‌طور مستقیم این مسئله را برجسته می‌کند. سریال حتی عنوان یکی از قسمت‌ها را «Memory» می‌گذارد و نشان می‌دهد که خاطره چگونه می‌تواند در برابر این مداخله مقاومت کند. این‌جا تفاوت مهمی میان «سانسور» و «حذف حافظه» وجود دارد. در مواجهه با سانسور فرد می‌داند بعضی اطلاعات ممنوع است و همین ممنوعیت می‌تواند کنجکاوی ایجاد کند. اما اگر حافظه دستکاری شود، خودِ شاهد به منبعی نامطمئن برای حقیقت تبدیل می‌شود.
در خط داستانی Before Times هم همین منطق در مقیاسی حتی هولناک‌تر تکرار می‌شود. در فصل سوم می‌بینیم که کسانی که در پروژه دخیل‌اند، با قراردادهای محرمانه یعنی قرارداد با حافظه و حتی پاک کردن حافظه از حقیقت فاصله می‌گیرند و در پایان فصل روشن می‌شود که دنیل بارها با هویت دیگری بدون این‌که از گذشته‌اش مطلع باشد از خواب بیدار شده و بخشی از گذشته‌اش از دسترسش خارج شده است. بنابراین سیستم فقط نمی‌خواهد انسان‌ها اطلاعات را ندانند؛ می‌خواهد بتواند تعیین کند چه چیزی را به یاد بیاورند و چه چیزی را فراموش کنند. بنابراین حافظه در این جهان فقط در حیطه‌ی قلمروِ شخصی نمی‌ماند، زیرساخت تاریخ می‌شود و برای کنترل تاریخ دسترسی به حافظه‌های شخصی لازم است.
چرا سطح تکنولوژی عمداً پایین نگه داشته شده است؟
یکی از تناقض‌های جالب سایلو این است که این جهان آن‌قدرها هم بدوی نیست. در لایه‌های پنهان سیستم تکنولوژی بسیار پیشرفته‌ای وجود دارد؛ از زیرساخت‌های محاسباتی و الگوریتم گرفته تا فناوری‌های مربوط به حافظه و خواب طولانی‌مدت. بنابراین مسئله این نیست که بشرِ سایلو تکنولوژی پیشرفته را از دست داده، مسئله این است که تکنولوژی در دسترس همه نیست.
اگر مردم به ابزارهای پیشرفته‌ی ثبت، ارتباط، ذخیره و انتقال اطلاعات دسترسی داشته باشند، کنترل دانش دشوارتر می‌شود. یک دوربین، یک شبکه‌ی ارتباطی، یک آرشیو قابل جست‌وجو یا حتی یک ابزار ساده برای ثبت تجربه می‌تواند حافظه‌ی فردی را به حافظه‌ی جمعی تبدیل کند.
ازطرفی ابزار بدوی کار را دشوار و ساعت کاری را طولانی می‌کند. زندگی دائماً حول کار، نگهداری، تعمیر، تولید و بقا می‌چرخد. وقت آزاد فقط وقت استراحت نیست، وقت آزاد می‌تواند وقت فکر کردن، کنجکاوی، خلاقت، اختراع و وقت پرسیدن سؤال‌هایی باشد که سیستم دوست ندارد پرسیده شوند. پس شاید سیستم نمی‌خواهد انسان‌ها فقط زنده بمانند. می‌خواهد در چارچوب مشخصی، در حالت بقا زنده بمانند.
پس پایین نگه داشتن سطح تکنولوژی هم بخشی از همان سیاست کنترل اطلاعات است. انسان‌ها هم از حقیقت محروم‌اند و هم از بخشی از ابزارهایی که می‌توانند حقیقت دیگری تولید کنند. به همین دلیل است که در سایلو تکنولوژی و قدرت از هم جدا نیستند. هر فناوری که امکان دیدن، ثبت کردن، به یاد آوردن یا ارتباط برقرار کردن را افزایش دهد، بالقوه یک مسئله‌ی سیاسی است. از این زاویه همان روایت آغازین — نمی‌دانیم چه زمانی بیرون رفتن امن خواهد بود— دیگر فقط یک جمله‌ی محافظه‌کارانه نیست؛ نتیجه‌ی مستقیمِ نبود ابزاری است که بتواند این امن‌بودن را مستقل از سیستم بسنجد.
سیستمی که برای نجات انسان ساخته شده، چرا می‌تواند همه‌ی آنها را بکشد؟
این‌جا یکی از اساسی‌ترین تناقض‌های جهان سایلو شکل می‌گیرد. سایلو ظاهراً برای نجات انسان‌ها ساخته شده است. انسان‌ها برای زنده ماندن در برابر یک فاجعه به یک محفظه منتقل شده‌اند. اما همین سیستم در قالب Safeguardتوانایی کشتن جمعیت یک سایلو را هم دارد. فصل دوم این سازوکار را به‌عنوان یک پروتکل مرگبار معرفی می‌کند و فصل سوم ابعاد کنترل سایلو 1 و الگوریتم بر آن را بیشتر آشکار می‌کند.
این تناقض را می‌توان با یک جابه‌جایی کوچک در تعریف هدف فهمید. اگر هدف نجات تک‌تک انسان‌ها باشد، کشتن تمام ساکنان یک سایلو شکست سیستم است، اما اگر هدف، حفظ سیستمِ بقا باشد، آن‌وقت افراد می‌توانند در صورت تهدیدِ سیستم قربانی شوند. در این منطق انسان دیگر غایت نیست؛ واحدی از یک جمعیت مدیریت‌شده است. سیستم باید بقا پیدا کند، حتی اگر برای حفظ خود مجبور شود بخشی از انسان‌ها را حذف کند. پس Safeguard صرفاً یک سلاح نیست؛ نشان می‌دهد که از ابتدا چه چیزی واقعاً در مرکز این جهان قرار داشته است: انسان یا سازوکار بقا.
اگر سیستم گذشته را پاک کند تا شورش رخ ندهد، چرا شورش بازمی‌گردد؟
این شاید مهم‌ترین پارادوکس ساختاری سایلو باشد. در گذشته شورشی رخ داده که با افزودنِ به‌اصطلاح ویتامین به آب حافظه‌ی افراد پاک شده و شورش از بین رفته؛ اما چند سال بعد دوباره همین اتفاق تکرار شده. گویی این فرایند به‌صورت چرخه‌های تکرارشونده ادامه دارد؛ بخشی از جامعه به چیزی مشکوک می‌شود، اطلاعاتی پنهان پیدا می‌شود، کسی سؤال می‌پرسد، روایت رسمی مورد تردید قرار می‌گیرد، شورش شکل می‌گیرد، سیستم مداخله می‌کند، حافظه حذف می‌شود و جامعه دوباره به وضعیت قبلی برمی‌گردد.
اما حذف گذشته، علت نارضایتی را از بین نمی‌برد؛ فقط دانشِ مربوط به آن را حذف می‌کند. در نتیجه همان شرایط دوباره تولید می‌شود و همان پرسش‌ها هم دیر یا زود مطرح می‌شود. به بیان دیگر سیستم به‌جای این‌که از تاریخ یاد بگیرد، تاریخ را پاک می‌کند و دقیقاً به همین دلیل محکوم به تکرار آن است. این تکرار یک نقص تصادفی در سیستم نیست؛ نتیجه‌ی منطقی شیوه‌ای است که سیستم برای حل مسئله انتخاب کرده است. سیستمی که نمی‌تواند خود را با اطلاعات تازه اصلاح کند، ناچار است اطلاعات تازه را حذف کند. در پایان فصل سوم این منطق حتی در مورد دنیل شکل شخصی پیدا می‌کند؛ انسان نه فقط از تاریخ جمعی که از تاریخ شخصی خودش هم جدا می‌شود و دوباره در همان چرخه قرار می‌گیرد. چرخه‌ای که از همان کلان‌روایت آغاز شده بود، جمله‌ای که خودش در سطح فردی اکنون در حافظه‌ی دنیل بازتولید می‌شود.
معماری‌ای که شبیه منطق سیستم ساخته شده است
جالب‌ترین نکته اما شاید این باشد که این منطق فقط در داستان گفته نمی‌شود؛ در خودِ معماری سایلو هم دیده می‌شود. سایلو یک فضای افقی نیست. سازه‌ا‌ی عمودی و عظیم است؛ طبقه روی طبقه، راه‌پله روی راه‌پله. آدم‌ها مدام بالا و پایین می‌روند، اما تقریباً همیشه در همان محور عمودی حرکت می‌کنند. حتی راه‌پله‌ی چرخشی هم به نوعی یادآور چرخه‌ی تکراری زندگی درون سایلو می‌تواند باشد.
این معماری تقسیم اجتماعی سایلو را هم قابل مشاهده می‌کند. بخش‌های مختلف در ارتفاع‌های مختلف قرار گرفته‌اند و دسترسی به آنها یکسان نیست. طبقات موقعیت متفاوتی در ساختار قدرت و کار دارند. هرچقدر بالاتر می‌روند، بیشتر درون ساختار سیستم فرو می‌روند و این شاید یکی از تناقض‌های اصلی سایلو باشد؛ بالا رفتن لزوماً به معنای آزادی نیست.
در چنین فضایی حرکت افقی که می‌تواند آدم‌ها را به یکدیگر متصل کند کمتر از حرکت عمودی اهمیت دارد. حتی خودِ شکل سایلو هم با منطق جداسازی سازگار است؛ واحدهای جداشده، ارتباط محدود و حرکت در یک محور مشخص.
در بیرون هم با جهانی روبه‌رو هستیم که ظاهراً افق ندارد. ساکنان جهان بیرون را از طریق نمایشگر، در قالب تصویری محدود و کنترل‌شده می‌بینند. بیرون برای آنها یک فضای غیرقابل‌دسترس و یک تصویر است. حتی مصالح بتنی و کمبود منفذ و پنجره هم خود به همین موضوع اشاره دارد. درون و بیرون به دو بخش مجزا تقسیم می‌شوند؛ بیرون ناامن و آزاد و درون امن و بدون آزادی است. فرد درون سایلو تحت حمایت است و فردی که دیگر از حمایت سیستم برخوردار نیست به بیرون تبعید می‌شود. بنابراین تضاد میان درون و بیرون فقط تضاد میان دو مکان نیست. درون سایلو به مجموعه‌ای از طبقات، قوانین و مسیرهای کنترل‌شده تبدیل شده و بیرون به تصویری که اجازه‌ی تجربه‌ی مستقیماش وجود ندارد و این همان چیزی است که فرم ساختمان را به مضمون وصل می‌کند.
از ساختمان تا داستان
حالا می‌شود این خط‌های جداگانه را کنار هم گذاشت؛ اطلاعات، ارتباط، حافظه، تکنولوژی، Safeguard و معماری همه در واقع یک منطقِ واحد را در سطوح مختلف تکرار می‌کنند؛ همان منطق چند جمله‌ی آغازینِ سریال.
حتی می‌شود کل سایلو را ماشینی بزرگ برای مدیریتِ فاصله دید؛ فاصله‌ی انسان با گذشته، فاصله‌ی فرد با اطلاعات، فاصله‌ی یک فرد با دیگری، فاصله‌ی یک سایلو با سایلوی دیگر و فاصله‌ی انسان با جهان بیرون. حافظه این فاصله را کم می‌کند، پس باید کنترل شود. ارتباط این فاصله را کم می‌کند، پس باید محدود شود. تکنولوژی می‌تواند این فاصله را از بین ببرد، پس دسترسی به آن باید کنترل شود. شورش می‌تواند افراد را به هم وصل کند، پس باید سرکوب شود. و اگر همه‌ی این موانع شکست بخورند، Safeguard هست تا خودِ جمعیت حذف شود.
از این منظر داستان سایلو صرفاً درباره‌ی مردمی نیست که در مکانی کپسولی زندگی می‌کنند؛ درباره‌ی سیستمی است که برای حفظ خود به‌تدریج تمام راه‌های ارتباط جامعه با گذشته، با دیگران و با امکانِ زندگی‌ای متفاوت را محدود کرده است. این‌جاست که عنوان سایلو معنای دیگری پیدا می‌کند؛ سایلو در معنای تحت‌اللفظی مخزنی عمودی و بسته برای نگهداری چیزی جدا از محیط اطراف است. جهانِ سریال هم دقیقاً چنین ساختاری دارد؛ انسان‌ها در واحدهایی جدا از یکدیگر نگهداری می‌شوند، اطلاعات در بخش‌هایی جدا نگه داشته می‌شود و حافظه درون افراد دستکاری می‌شود تا جهان همچنان بسته بماند.
اما پارادوکس نهایی هم همین‌جاست؛ سیستمی که برای جلوگیری از نابودیِ انسان ساخته شده، برای حفظِ خودش ناچار شده انسان را از تاریخ، از ارتباط و از امکانِ تصورِ آینده جدا کند. در چنین جهانی سؤال اصلی دیگر این نیست که بیرون چه چیزی وجود دارد؛ سؤال این است که اگر برای زنده‌ماندن، گذشته‌ات را فراموش کنی، ارتباطت با دیگران را از دست بدهی و حتی امکانِ تصورِ زندگیِ دیگری از تو گرفته شود، دقیقاً چه چیزی از «زندگی» را نجات داده‌ای؟
