مستند «روباهی زیر ماه صورتی» (A Fox Under a Pink Moon)، اثر مشترک مهرداد اسکویی و ثریا اخلاقی، تجربهای یگانه و تکاندهنده در مرزهای سینمای مستند معاصر است؛ فیلمی که فرم را نه به مثابهی قالب بیرونی، بلکه به عنوان تنفسِ مستقیمِ یک زیستِ زخمی صورتبندی میکند. در دستهبندی گونههای سینمای مستند، این اثر را باید تلفیقی اصیل و خلاقانه از «مستند مشارکتی-اجرایی» (Participatory & Performative Documentary) و «خودنگاریِ موبایلی» (Auto-ethnography) دانست. روش کارگردانی مهرداد اسکویی در اینجا بر الگوی «کارگردانی از راه دور» (Remote Directing) و دیالوگ مستمر استوار است؛ رابطهای عمیقاً اخلاقی که در آن دوربین از ابزار نظارتِ مؤلفِ بیرونی خلع سلاح میشود و به امتدادِ دست، چشم و ضربان قلبِ خودِ سوژه بدل میگردد. در این ساختار، ثریا اخلاقی همزمان دو ساحت متضاد را در خود جمع میکند: او هم «سوژهی» محاصره شده در تروما است و هم «فیلمساز» و خالق میزانسن؛ دوگانگیای که فاصلهی سنتی میان مشاهدهگر و مشاهدهشونده را محو میسازد و به تصویر، بیواسطگیِ خونبار و خلوصی دستنیافتنی میبخشد.
آنچه این خودنگاری موبایلی را از یک ویدیو-دفترچهی خاطرات ساده متمایز میکند، استعداد ذاتی ثریا در کادربندی، نورشناسی و درک بصری از میزانسن است. با وجود آنکه تمامی راشها با تلفن همراه و در شرایط اضطرار، ترس و انزوا ضبط شدهاند، نگاهِ ذاتاً هنرمندِ ثریا به قاب و فضا، به «زیباییشناسیِ فقر» کیفیتی شاعرانه میبخشد. لنز موبایل او با هوشمندی حسی، بر بافت سرد و نمور پارکینگ آپارتمانی مکث میکند که او به عنوان سرایدار در آن زندگی و کار میکند؛ فضایی محبوس و زیرزمینی که به استعارهای بصری از مدفون شدن رویاهای یک دختر جوان در حاشیهی شهر تبدیل میشود.
زندگی ثریا از همان آغاز بر ویرانههای فقدان بنا شده است؛ دختری بااستعداد و افغانتبار که در کودکی طعم تلخ طرد شدن و ترک شدن از سوی مادر را چشیده، سایهی پدر را با مرگ او از دست داده و زیر دست عمویش بزرگ شده است؛ مسیری که خیلی زود به ازدواجی تحمیلی، مادر شدن در اوج جوانی و تحمل خشونت عریان خانگی و کتک خوردن از همسر منتهی میشود. در این جغرافیای خفقانآور که هرگونه روزنهی تنفس بر او بسته شده، هنر دیگر نه یک تفنن زیباییشناسانه، بلکه یگانه مکانیزم بقا، پناهگاه روانی و کاتارسیس است. ثریا از خلال نقاشی، مجسمهسازی با سادهترین مصالح، کلاژ و بارها زیر آواز زدن، جهانِ موازی و تسخیرناپذیری بنا میکند تا در برابر فروپاشی روحی مقاومت کند؛ هرچند در بزنگاههایی نیز پردهی مقاومت کنار میرود و او در برابر دوربینِ همراز خود، از شدت بیپناهی و دلتنگی در هم میشکند و میگرید.
یکی از درخشانترین تمهیدات فرمال فیلم، پیوند زدن این تصاویر مستندِ خشن با «انیمیشن» و جان بخشیدن به نقاشیها و ساختههای دستی ثریاست؛ پنجرهای مستقیم به اعماق ناخودآگاه و اسطورهشناسی شخصی او. ثریا با بیانی شاعرانه و تکاندهنده، رمزگان این جهان درونی را میگشاید: او دردهایش را در هیئت «دلقک» نقاشی میکند و خود را نیز دلقکی میداند که زیر نقاب لبخند و شوخطبعی، خونریزی روحش را پنهان میسازد؛ ترسهایش را در قالب مجسمههای «دیو» شکل میدهد تا با بخشیدن جسمیت به وحشتهای انتزاعی، آنها را لمس و مهار کند؛ دلتنگیهای بیپایانش را با «ماه صورتی» در میان میگذارد و در تاریکی شبها با «روباه»—تجسد غریزه، زیرکی و جانبهدربردن در طبیعت وحشی—مشورت میکند. این اسطورهسازی شخصی، سوبژکتیویتهی او را از تبدیل شدن به قربانی منفعل نجات میدهد.
اما استحکام روحی او تنها در خیال خلاصه نمیشود، بلکه به بازپسگیریِ عاملیتِ بدن (Bodily Agency) نیز راه میبرد. ثریا برای آمادهسازی جسم خویش برای نبرد بقا، شروع به ورزش کردن میکند و در یکی از تکاندهندهترین میزانسنهای خودنگارانه، در برابر آینه میایستد و موهایش را از ته میتراشد؛ آیینی رادیکال از پوستاندازی، وداع با کلیشههای تحمیلی و تولدی دوباره برای رویارویی با سرنوشت. آینه در ساختار بصری فیلم به ساحت حقیقتگوییِ عریان بدل میشود: چنانکه در واپسین مواجههی آینهای، او نه در موضع ضعف، بلکه با صلابتی آرام، بر زخمهای تن خویش پماد میمالد؛ کنشی مادی از خوددرمانی و التیام.
کابوس ثریا اما از محدودهی بستهی پارکینگ و خشونت خانگی فراتر میرود و به برزخ بیپایانِ مهاجرت گره میخورد. فیلم با تپشی نفسگیر، مصائب هولناک مسیر فرار و آوارگی او و فرزندش را ثبت میکند: راهپیماییهای طاقتفرسا در کوهستانها و مسیرهای صعبالعبور، سرمای استخوانسوز، گرسنگی و تشنگی مفرط، بیماری، گرفتار شدن در چنگ قاچاقچیان بیرحم انسان و درگیر شدن در چرخهی فرسایندهی «گیم زدن»؛ اصطلاحی تلخ در ادبیات پناهجویان که به معنای تلاشهای مکرر و قمارگونه برای عبور قاچاقی از مرزها و گریز از چشم گشتهای مرزی است؛ بازیِ مرگ و زندگی که با هر بار دستگیری و بازگرداندن، همچون سنگ سیزیف از نو آغاز میشود.
نکتهی ژرف و تبارشناسانهی اثر در پیوند ارگانیکِ رنج فردی ثریا با سرنوشت جمعی یک ملت نهفته است. ثریا با وجود آنکه هرگز در افغانستان زندگی نکرده و حتی یک روز هم خاک آن سرزمین را ندیده است، با تمام سلولهایش درگیر زخمهای آن جغرافیاست؛ نوستالژیِ سرزمینی نادیده که با بازگشت طالبان به کابوسی بیدار بدل میشود. اعدام وحشیانهی «خاشه زوان»، طنزپرداز محبوب افغان که تا لحظهی مرگ نیز با جسارت بر طبل خنده و آزادی میکوبید، ضربهای سهمگین به روح ثریا وارد میکند؛ گویی در سرزمین پدریاش، حتی «دلقک» و «خنده» را نیز تیرباران کردهاند. اوج این تراژدی تاریخی در مواجههی ثریا با تصاویر هولناک فرودگاه کابل رقم میخورد؛ لحظهای که ارتش آمریکا پس از دو دهه اشغال و ویرانگری، در اوج بیمسئولیتی صحنه را رها میکند و تودههای وحشتزدهی مردم برای نجات جان خود از چرخها و بدنهی هواپیماهای غولپیکر نظامی آمریکا آویزان میشوند و از آسمان سقوط میکنند. این سکانس، پرده از دروغ بزرگ «مداخلهی بشردوستانه» و نجاتبخشی امپریالیسم آمریکا برمیدارد؛ قدرتی که ملتی را در میانه آتش رها میکند و درهای آسمان را به روی قربانیانِ سیاستهای خود میبندد. در برابر این بیرحمیِ عریانِ قدرتهای جهانی، زمزمهی شاعرانه و حسرتآلود ثریا—«ای کاش آن هواپیما به اندازهی آرزوهای همهی مردم افغانستان بزرگ بود»—به مانیفستی انسانی علیه مرزها و خیانتهای سیاسی بدل میشود.
نقطهی عطف رهاییبخشِ درام و پایانبندی شکوهمند فیلم، در دل خاک ترکیه و در اوج استیصال رقم میخورد. پس از آنکه ثریا برای آخرین بار در ترکیه مورد ضربوشتم و خشونت همسرش قرار میگیرد، سرانجام زنجیرِ اسارتِ خانگی را پاره میکند، همسرش را ترک میگوید و تصمیم میگیرد با اتکا به ارادهی خویش، به تنهایی «گیم» بزند و از مرز بگذرد. عبور پیروزمندانهی او از مرز ترکیه و گام نهادن به خاک یونان، لحظهی کاتارسیسِ نهایی اثر است؛ جایی که او رو به دوربین، با صدایی آمیخته به بغض، غرور و رهایی، خطاب به کارگردان و مربی همدلش فریاد میزند: «دایی مهرداد، گفتم من میتونم!». مهرداد اسکویی و ثریا اخلاقی با «روباهی زیر ماه صورتی» اثری آفریدهاند که در فینال خود، قربانی را به قهرمانِ بلامنازعِ سرنوشت خویش ارتقا میدهد و ثابت میکند وقتی تمام درهای زمین و آسمان به روی انسان بسته میشود، ارادهی یک زن و لنزِ خیالانگیزِ هنر هنوز میتوانند مرزها را درنوردند و حقیقت را از چنگ فراموشی بیرون بکشند.


