نمایش «آرزوهای کوچک» به کارگردانی حسین پارسایی از همان ابتدا با یک تناقض قابل تأمل روبهروست؛ در اقلام تبلیغاتی آن تأکید شده که این اثر برای گروه سنی بزرگسالان تولید شده و تماشای آن برای کودکان زیر دوازده سال به دلیل طرح معضلات اجتماعی توصیه نمیشود، اما در عین حال، بخش مهمی از گروه بازیگرانش را کودکانی تشکیل میدهند که ظاهراً تعدادشان به بیش از ده نفر میرسد. این تناقض، به یکی از مسائل قابل تأمل نمایش تبدیل میشود؛ کودک در این اثر هم موضوع رنج است، هم راوی رنج و هم نیروی اصلی پیشبرنده روایت. کودکانی که قرار است تماشاگر بزرگسال را با مصائب کودکی مواجه کنند، خود روی صحنه ایستادهاند و بار عاطفی و دراماتیک این جهان را به دوش میکشند.
«آرزوهای کوچک» از نظر قصه، با مصالحی آشنا آغاز میشود؛ یک خانهباغ که در واقع پرورشگاهی برای نگهداری کودکان بیسرپرست است، گروهی کودک و نوجوان که این مکان را خانه خود میدانند ومالکانش از راه میرسند تا آن را تخریب کنند. با ورود این تهدید، درام شکل میگیرد و هر یک از کودکان فرصتی پیدا میکنند تا بخشی از گذشته و زخمهای زندگی خود را روایت کنند. ساختار موزیکال اثر، یادآور فیلمی همچون «اشکها و لبخندها» است؛ جایی که موسیقی، آواز، جمع کودکانه و روابط عاطفی قرار است در برابر یک موقعیت بحرانی، امکان مقاومت و شادی ایجاد کنند.
اما اینجا شادی، ساده و بیهزینه نیست. پشت هر کودک، روایتی از فقدان و محرومیت قرار دارد؛ پدر و مادری که درگیر اعتیاد و بازیهای ویرانگر زندگی شدهاند؛ کودکی که پشت در پرورشگاه رها شده؛ پدر و مادری که در آتش سوختهاند؛ خانوادهای که طلاق آن را از هم پاشیده و مادری که برای شستن لباسهای چرک، چنان رنجی را تحمل میکند که حتی برای ناراحت نشدن دخترش، سختی کار را به لذتی کوچک تبدیل میکند و میگوید هرچه لباس چرکتر باشد، شستن آن لذتبخشتر است.
اینها روایتهایی از کودکانی است که پیش از آنکه فرصت کودکی داشته باشند، با فقدان، فقر، خشونت و فروپاشی خانواده مواجه شدهاند. نمایش از این طریق، خانواده را نه صرفاً بهعنوان یک نهاد حمایتی، بلکه بهمثابه نهادی آسیبپذیر و گاه مولد آسیب به تصویر میکشد. در این جهان، خانواده همیشه پناهگاه نیست؛ گاهی خود منشأ ناامنی است و پرورشگاه، با همه محدودیتهایش، به تنها امکان تجربه تعلق و همبستگی تبدیل میشود.
با این حال، آنچه روایتهای تلخ و بعضاً تکرارشونده نمایش را قابل تحمل میکند، وجه موزیکال و حضور گروهی کودکان و نوجوانان است. گویی موسیقی سازوکاری برای تعدیل اندوه و بازگرداندن انرژی به صحنه است. گویی همانطور که بخشی از سینمای تجاری برای جذب مخاطب به رقص و موسیقی متوسل میشود، تئاتر نیز گاه از الگوی کنسرتنمایش و موزیکال بهره میگیرد تا مخاطب را در میان انبوهی از موقعیتهای تلخ نگه دارد. این انتخاب میتواند هم امتیاز باشد و هم نقطه ضعف؛ امتیاز از آن جهت که انرژی و تحرک به اجرا میدهد و ضعف از آن رو که ممکن است به جای مواجهه عمیق با مسئله، آن را در پوششی سرگرمکننده پنهان کند.
برگ برنده نمایش، بیتردید بازیگران کودک و نوجوان آن هستند. آنها هماهنگ، مسلط و شیرین ظاهر میشوند و در بسیاری از لحظات، نهتنها یکدیگر را بهخوبی پیدا میکنند، بلکه در تعامل با دو بازیگر بزرگسال، غزل شاکری و سیامک صفری، حضوری چشمگیر دارند. حتی گاهی میدان بازی را چنان در اختیار میگیرند که این دو بازیگر در موقعیت تماشاگران صحنه قرار میگیرند. این اتفاق، از یک سو نشاندهنده توانایی و تمرین گروهی کودکان است و از سوی دیگر، به کیفیت جمعی اجرا اعتبار میبخشد.
شخصیت «مامان» با بازی غزل شاکری، زنی است که خود در همین پرورشگاه بزرگ شده، بعدها به سرپرستی خانوادهای درآمده و اکنون با شنیدن خبر تخریب خانهباغ بازگشته است. او ظاهراً برای نجات خانه آمده، اما در عمل، بخش مهمی از حضورش به آوازخواندن و ایجاد فضای موزیکال اختصاص پیدا میکند. قرار است حضور او فضای تراژیک اثر را تعدیل کند و به آن نشاط ببخشد، اما شخصیتپردازیاش به اندازه ظرفیت دراماتیک موقعیت پیش نمیرود. گویی «مامان» بیش از آنکه یک شخصیت با تعارضهای درونی و کنشهای مؤثر باشد، کارکردی برای تغییر حالوهوای صحنه دارد.
سیامک صفری نیز در نقش پدر پرورشگاه، صندوقچهای از رازها و خاطرات است. او بهنوعی حافظ حافظه جمعی این خانه محسوب میشود؛ کسی که گذشته کودکان و پیوندهای میان آنها را میشناسد. با این حال، او نیز در بسیاری از لحظات، به جای آنکه مرکز ثقل درام باشد، میدان را به بازیگران کودک واگذار میکند.
اما مسئله اصلی «آرزوهای کوچک» در فاصله میان عنوان، مضمون و نتیجه دراماتیک آن شکل میگیرد. کودکان نمایش، آرزوهای کوچکی دارند که در واقع برای آنها به آرزوهایی بزرگ و دستنیافتنی تبدیل شده است؛ داشتن خانه، برخورداری از امنیت، تجربه عشق، داشتن پدر و مادر و مهمتر از همه، داشتن سهمی از زندگی که از آنها دریغ شده است. آنها از روزگار خستهاند، دلهایشان پر از غصه است، اما هنوز میخواهند دوام بیاورند. این همان نقطهای است که نمایش میتواند از یک ملودرام اجتماعی فراتر برود و به خوانشی عمیقتر از وضعیت کودکان در جامعه معاصر برسد.
در این میان، رابطه عاشقانه«بلبل» و «خوشگله» و ناآگاهی آنها از خواهر و برادر بودنشان، یکی از موقعیتهای ملودراماتیک اثر است. این موقعیت، در کنار روایتهای طلاق، مرگ والدین و رهاشدگی، نشان میدهد که کودکان چگونه حتی در ابتداییترین تجربههای عاطفی نیز از حقیقت گذشته خود بیخبرند. حقیقتی که میتواند ناگهان معنای رابطهها و تصورشان از خویشتن را دگرگون کند.
در سطحی دیگر، نمایش از طریق جملهها و ترانههایش به مفاهیمی چون برابری، همبستگی و مقاومت اشاره میکند. «خورشید و ماه و کهکشان به یه اندازه مال آدمهاست» جملهای است که از حق برابر انسانها برای برخورداری از جهان سخن میگوید. ترانه معروف گوگوش«ما به هم محتاجیم» نیز بر اهمیت پیوند اجتماعی و ضرورت همبستگی تأکید میکند. حتی عبارت «تنبیه برای همه، تشویق برای یک نفر» را میتوان نشانهای از تجربه تبعیض و نابرابری در یک جمع دانست؛ جایی که عدالت، نه در شعار، بلکه در شیوه توزیع تشویق و تنبیه معنا پیدا میکند.
اعتراض این کودکان به سوژهای تبدیل میشود که میخواهند در تعیین سرنوشت خود نقش داشته باشند. این تغییر جایگاه مهم است. کودکان فقط منتظر نیستند کسی برایشان کاری انجام دهد؛ میخواهند خودشان برای حفظ خانه و آیندهشان بجنگند. با این حال، این کنش اعتراضی میتوانست به محور اصلی و منسجمتر نمایش تبدیل شود. ضعف اساسی اثر نیز دقیقاً در همین نقطه قرار دارد: نمایش بیش از آنکه درباره بازپسگیری زندگی باشد، درباره شرح مصائب ازدسترفته است. ما با مجموعهای از کودکان مواجه میشویم که هرکدام قصهای تلخ دارند، اما کمتر شاهد شکلگیری راهبردی جمعی برای عبور از این وضعیت هستیم. کاش در میان این همه روایت از فقدان، تمهیدی دراماتیک برای نشان دادن بازپسگیری سهم کودکان از زندگی طراحی میشد؛ کاش به جای آنکه هر کودک صرفاً زخم خود را به نمایش بگذارد، میدیدیم چگونه این زخمها به نیرویی برای تغییر تبدیل میشوند.
این تفاوت، تفاوت میان ترحم و همدلی است. ترحم، مخاطب را در برابر رنج دیگری قرار میدهد و از او میخواهد متأثر شود؛ اما همدلی، او را به درک شرایط و مسئولیت اجتماعی در قبال آن رنج دعوت میکند. نمایش در بخشهایی به اولی نزدیک میشود، در حالی که ظرفیت رسیدن به دومی را دارد.
وقتی شخصیت «مامان» از خوابیدن خود، مادرش و دخترش در خاک سخن میگوید، ناگهان مرگ به افق مشترک نسلها تبدیل میشود. اما در برابر این تصویر، جمله «امیدوارم همیشه امیدوار باشیم» قرار میگیرد؛ امیدی که اگر قرار است معنایی فراتر از یک ترانه داشته باشد، باید در کنش شخصیتها دیده شود. امید صرفاً خواندن از فردا نیست؛ امکان ساختن فرداست.
«آرزوهای کوچک» نمایشی است درباره کودکانی که یا پدر و مادرشان را از دست دادهاند یا در جستوجوی معنای پدر و مادر بودن هستند؛ کودکانی که گاه زودتر از موعد بزرگ شدهاند و حالا باید برای حفظ ابتداییترین حق خود، یعنی داشتن یک خانه، مبارزه کنند. عنوان نمایش در پایان، معنایی تلختر پیدا میکند؛ چه آرزوهایی کوچک میشوند، وقتی کودکی به جای اسباببازی و بازی، باید نگران سقف بالای سرش باشد؟ چه آرزوهایی کوچک میشوند، وقتی داشتن یک خانواده، یک خانه و یک فرد قابل اعتماد به رؤیایی بزرگ تبدیل میشود؟
نمایش با تمام ضعفهای روایی و تکیه گاهبهگاهش بر موسیقی و احساسات، دستکم یک امتیاز مهم دارد: کودکان را به مرکز صحنه میآورد و به آنها امکان میدهد صدای خود باشند. اما کاش این صدا فقط صدای گریه و دلتنگی نبود؛ صدای مطالبه، اعتراض و بازپسگیری زندگی هم بود.


