مرز بین یک متن داستانی و متنی غیر داستانی کجاست؟ آیا این مرز شفاف و قاطع است؟ بهنظر میرسد که اینطور نیست. ممکن است برخی بگویند که اگر این مرز واضح و قاطع وجود ندارد، یک فیلم مستند را پس کجا باید قرار دهیم؟ آیا یک فیلم مستند، متنی کاملاً غیر داستانی نیست؟
پاسخ این است که حتی در یک فیلم مستند نیز مؤلف متن انتخابهایی میکند و این انتخابها، عامدانه یا غیرعامدانه، پیرنگی را میسازند و هر پیرنگی نیز درواقع استقرار نظمی است مصنوعی بر نظم طبیعی امور. میتوان از این هم رادیکالتر بود و گفت حتی مرور هر خاطرهی کاملاً واقعیای در ذهنمان، باز هم متنی داستانی/روایی تولید میکند؛ متنی که آشکارا با آنچه رخ داده است، همواره فاصلهای آشکار دارد.
وقتی این بحث و پرسشها درمورد آثاری مثل در کمال خونسردی از ترومن کاپوتی و رقیب از امانوئل کارر مطرح میشود، قضیه پیچیدهتر هم میشود.
امانوئل کارر در رقیب دست میگذارد روی یکی از حساسترین موضوعات و جنایات قرن بیستم فرانسه. او میرود به سراغ ژانکلود رومان، قاتلی که نزدیک به دو دهه هر کسی را که در اطرافش بود، فریب داد. از نزدیکترین افراد خانواده مثل مادر و پدر و همسر فرزندان گرفته تا اعضای انجمن اولیاء و مربیان فرزندانش در مدرسه.
ژانکلود رومان تمام اعضای خانوادهاش را به قتل میرساند. از فرزندان خردسالش گرفته تا مادر و پدرش. برخی او را شیطان مجسم، شیطان حاضر روی زمین میدانند و شاید حق هم داشته باشند. اما کاری که امانوئل کارِر میکند، در جایی غیر از این داوریها میایستد. او کاری سختتر برای خودش میتراشد و همین باعث میشود که احتمالاً مهمترین کتاب خودش را (تا امروز) منتشر کند.
رقیب را نمیتوان بهراحتی یک متن غیرداستانی دانست. کارر در روایت زندگی ژانکلود رومان، بهجای آنکه صرفاً به بازسازی وقایع و کنار هم گذاشتن شواهد و در کل به گزارشی از جنایات رومان بسنده کند، مدام با مسئلهی فهمیدن او درگیر است. این فهمیدن البته به معنای توجیه جنایت یا تلاش برای یافتن راهی جهت تبرئهی اخلاقی رومان نیست؛ مسئله این است که چگونه میتوان انسانی را که دست به چنین جنایتی زده، همچنان در محدودهی فهم انسانی نگه داشت. کارر از این حیث، بیش از آنکه در جایگاه یک نویسنده یا گزارشگر باشد، خودش را وارد ماجرا میکند. تردیدهایش، ناتوانیاش در فهمیدن، فاصلهای که گاهی با رومان میگیرد و گاهی از میان میبرد، همه بخشی از متن میشوند. درواقع رقیب فقط روایت زندگی و جنایت ژانکلود رومان نیست؛ روایت کلنجار نویسنده با امکان فهمیدن انسانی دیگر نیز هست. اما برای درک این انسان، نمیتوان صرفاً به گزارشگیری و گزارشنویسی بسنده کرد. خیالورزی و تخیل نیز مهم است. کارر بارها در خلال تنظیم متنش سعی میکند که به مواردی بپردازد که از حیطهی کار یک مستندساز و گزارشگر و روانشناس و قاضی و وکیل خارج است. شاید برای همین است که ژانکلود رومان، به درخواست ملاقات و صحبت با امانوئل کارر جواب مثبت داده است و نه به درخواست دهها خبرنگار و روانکاو. او رمان اردوی زمستانی کارر را خوانده بود و میدانست اگر فقط یک نفر در تمام دنیا وجود دارد که میتواند دستکم تلاش کند او را درک کند، همانا او رماننویسی به نام امانوئل کارر خواهد بود.
شاید مهمترین ویژگی کتاب همین باشد که کارر نمیخواهد خواننده را به یک داوری نهایی و آسوده برساند. او نه رومان را به هیولایی بیرون از جهان انسانی تبدیل میکند و نه با نزدیک شدن به او، جنایتش را به تجربهای قابلهمدلی و بخشش بدل میسازد. این دوگانه در تمام کتاب حضور دارد و بهسادگی حل نمیشود. نکتهی جالب اینجاست که کارر در نهایت به پاسخ روشنی برای این مسئله نمیرسد و شاید اساساً قرار نیست برسد. او نه میتواند رومان را به موجودی کاملاً بیگانه و غیرانسانی تبدیل کند و نه میتواند از خلال نزدیک شدن به او، توضیحی پیدا کند که این حجم از دروغ و خشونت را قابلفهم کند.


