آن کارسن، شاعر کانادایی و برنده امسال جایزه نوبل ادبیات، انتخابی درخشان و هیجان‌انگیز از سوی کمیته نوبل است. تنوع آثار او که از اواسط دهه ۱۹۸۰ تاکنون نوشته، چشمگیر است: از شعر و جستار و ترجمه گرفته تا آثار هنری مشترک و تجربه‌هایی که میان پژوهش دانشگاهی، طراحی گرافیک و گذرگاه‌های سرنوشت‌ساز زندگی شخصی، پیوندهایی بدیع و کمتر شناخته‌شده برقرار می‌کنند.
بااین‌حال، آنچه بیش از هر چیز در آثار کارسن جلب توجه می‌کند، لحن منحصربه‌فرد اوست؛ صدایی که به هیچ نویسنده دیگری شباهت ندارد. نوشته‌هایش نوعی خشکی و انضباط فکریِ خاص دارند. کارسن با چابکی و سرزندگیِ یک ذهن درگیر جدال‌های فکری، به سراغ موضوعاتی می‌رود که گاه عمیقاً دردناکند، بی‌آنکه به احساسات‌گرایی پناه ببرد. گاهی حتی بخش‌هایی از متن را به معنای واقعی کلمه حذف می‌کند. حاصل، نوشته‌هایی فشرده و پرشدت است که نمی‌توان به‌راحتی از آن‌ها دل کند.
از کجا شروع کنیم؟
اگر خواندن آثار کارسن اعتیادآور باشد، بهترین نقطه شروع احتمالاً کتاب زیبایی شوهر: جستاری داستانی در ۲۹ تانگو (2001) است. عنوان فرعی طولانی کتاب نباید شما را منصرف کند؛ این روایتِ خودزندگی‌نامه‌وار از یک رابطه که به جدایی می‌انجامد، تصویری درخشان و به‌طرز غریبی آشنا از حسادت جنسی به دست می‌دهد؛ تجربه‌ای که تقریباً همه می‌توانند آن را درک کنند. فصل‌های کتاب که کارسن آن‌ها را «تانگو» نامیده، میان میل و خشم در نوسان‌اند و به شعر نوشته شده‌اند. عبارت‌های پرپیچ‌وتاب و جسورانه، شدت عاطفی و ضرباهنگ تند شعرها، همگی شور و حرارت رقص تانگو را به ذهن می‌آورند.
کتابی که نمی‌توان زمین گذاشت
در دوره‌ای که چند شاعر انگلیسی‌زبان دیگر، از جمله لس موری و درک والکات، نیز به تجربه نوشتن رمان منظوم روی آورده بودند، کارسن این قالب را به عرصه‌ای برای کاوش درونی تبدیل کرد. او در زندگی‌نامه سرخ، که سه سال پیش از زیبایی شوهر منتشر شد، داستان گسسته و پراکنده گِریون، شخصیتی برگرفته از اسطوره‌های یونان باستان، را از نو روایت می‌کند. کارسن این داستان را به تمثیلی درباره دیگری‌بودن و تجربه زیستن در جایگاه یک بیگانه بدل می‌سازد؛ تمثیلی که می‌توان آن را با سرنوشت تراژیک مخلوقِ بی‌عشقِ رمان فرانکنشتاین مقایسه کرد.
کارسن در این روایت از پیشینه‌اش در مطالعات کلاسیک چندان استفاده نمایشی نمی‌کند؛ داستان درباره هنرمند جوانی است که می‌کوشد راه خود را در جهان معاصر پیدا کند. گِریونِ او از آزار جنسی در خانواده نیز جان به در برده است و احساسش مبنی بر اینکه اساساً چیزی در وجودش درست نیست، باز هم به شکلی دردناک آشناست. کارسن، بااین‌حال، این تجربه را به شکلی ظریف با تجربه آشکار کردن هویت جنسی، متفاوت بودن از نظر توانایی‌های جسمی و ذهنی، و اختلال در ادراک تصویر بدن پیوند می‌زند. او در سال ۲۰۱۳ دنباله‌ای بر این کتاب با عنوان رِد داک منتشر کرد.
تأمل‌برانگیزترین اثر
تمام آثار کارسن ذهن را به پرسش وامی‌دارند. نوشته‌های او، با وجود ایجاز و فشردگیِ بی‌رحمانه‌شان، سرشار از پیچیدگی‌اند؛ پیچیدگی‌هایی که نویسنده هرگز نمی‌کوشد به‌زور آن‌ها را به نتیجه‌ای قطعی برساند. به نظر می‌رسد کمیته نوبل نیز در روزگاری که گفتمان عمومی اغلب به دو قطب متضاد تقسیم می‌شود و به ساده‌سازی گرایش دارد، دقیقاً همین ویژگی را شایسته تقدیر دانسته است.
برای خواننده، این ویژگی به معنای مواجهه با کتاب‌هایی است که معناهای متعدد و گاه مبهمی پیش روی او می‌گذارند و با یک یا چند بار خواندن به پایان نمی‌رسند. نخستین کتاب کارسن، اروسِ تلخ و شیرین، منتشرشده در سال ۱۹۸۶، نمونه‌ای گویاست. این کتاب که بازنویسی رساله دکتری اوست، با وجود انتشار در قالب یک تک‌نگاری دانشگاهی از سوی انتشارات دانشگاه پرینستون، چنان نگاه بدیعی به مفهوم اروس در یونان باستان دارد که به اثری ضروری برای شاعران و هنرمندان نیز تبدیل شده است. کارسن در این کتاب نشان می‌دهد که میل از آنجا که با اشتیاق و تمنای چیزی پیوند دارد همواره با فقدان نیز گره خورده است. کشاکشی که غیاب به وجود می‌آورد یکی از درون‌مایه‌های محوری آثار اوست؛ و در عین حال، راهی جذاب برای اندیشیدن به میلِ آفرینش و ساختن چیزها، به‌طور کلی، پیش پای ما می‌گذارد.
ساختارشکنانه‌ترین اثر
در میان آثار مشترک کارسن با رابرت کوری، هنرمندی که اکنون همسر اوست، می‌توان به ناکس اشاره کرد؛ کتابی جعبه‌ای و آکاردئونی که متن آن به‌صورت نواری پیوسته باز می‌شود. این اثر ادای احترامی است به برادر ازدست‌رفته‌اش؛ برادری که در آن زمان از کانادا و از زندگی کارسن ناپدید شده بود. ناکس همچون کلاژی پیوسته و تأثیرگذار از خاطرات، تصاویر و تأملات پیش روی خواننده گشوده می‌شود. کارسن با چنین بازی‌هایی با شیوه تولید و چاپ کتاب، ما را وامی‌دارد چیزها را از منظری تازه ببینیم.
کتاب جعبه‌ای دیگری با عنوان فْلوت، منتشرشده در سال ۲۰۱۶، شامل دوازده جزوه مستقل و متنوع است که هر یک مطالبی جذاب در خود دارند: شعرهایی با موضوعات گوناگون، نمایشنامه، گفت‌وگویی با گرترود استاین درباره پیکاسو و تأملی منثور در قالب شعر درباره پرواز. همه این کتابچه‌ها، که بعضی از آن‌ها تنها یک صفحه دورو را در بر می‌گیرند، به‌شکلی موجز و نافذ خواننده را درگیر می‌کنند.
اثری که بارها به آن بازمی‌گردم
اگر دانشگاه مک‌گیل در اواخر دهه ۱۹۹۰، زمانی که کارسن مدیر تحصیلات تکمیلی گروه مطالعات کلاسیک بود، این گروه را تعطیل نمی‌کرد، چه بخش بزرگی از شعرهای او را از دست می‌دادیم؟ این پرسشی است که پاسخی قطعی ندارد. بااین‌حال، آثار کارسن اغلب در لحظاتی به اوج می‌رسند که ظرافت موشکافانه آموزش کلاسیک خود را با درخشش جسورانه شعرنویسی‌اش پیوند می‌زند. از نظر من، این دو وجه بیش از هر جای دیگر در اگر نه، زمستان، ترجمه‌ها و بازآفرینی‌های او از اشعار سافو، به طرزی بهیادماندنی کنار هم قرار می‌گیرند.
کارسن در این کتاب، با همان صداقت وسواس‌گونه‌ای که در آثار دیگرش احساساتِ خودآزارانه را بی‌پرده آشکار می‌کند، هر چه را که در مقام شاعر و پژوهشگر از دل این قطعات پراکنده درمی‌یابد، به متن منتقل می‌کند. حاصل، همچون دیگر آثار او، آمیزه‌ای است از استحکام و ظرافت؛ اثری سخت و انعطاف‌ناپذیر، اما در عین حال لطیف و شکننده.
فیونا سامپسون
منبع: گاردین
