این روزها چهل و دومین جشنواره فیلم کوتاه تهران در پردیس ایران مال در حال برگزاری است. در اهمیت فیلم کوتاه همین بس که بسیاری از آنها که امروز بهعنوان کارگردانهای معروف در سینمای داستانی شناخته میشوند روزی از فیلم کوتاه آغاز کردند. آنها با ساختن فیلم کوتاه در واقع مشق فیلمسازی کردند اما این همه قصه نیست. به این معنا که ساخت فیلم کوتاه صرفا مقدمه، تمرین و دستگرمی برای ساختن فیلمهای بلند نیست بلکه خودش بهعنوان یک گونه مستقل از فیلمسازی واجد ارزش و اعتبار است و چه بسیار کارگردانهایی که تمام عمرشان را صرف ساخت فیلم کوتاه کردند.در واقع فیلم کوتاه طفیلی فیلم بلند نیست و خود حیات مستقل دارد. بهعبارت دیگر برای ساخت فیلم کوتاه باید زبان و سویههای زیباییشناختی و تکنیکهای آن را شناخت. مثلا اینکه بهترین فیلمهای داستانی کوتاه، قصههای خود را چنان به اختصار روایت میکنند که نفسمان بند میآید و تا بهخود بیاییم، میبینیم که به دنیای آنها کشیده شدهایم، درگیر زندگی شخصیتهایشان هستیم، تحتتاثیر ماجراهایشان قرارگرفته و سرگرم شدهایم و درنهایت پس از پایان فیلم احساس میکنیم تجربهای انرژیبخش را از سرگذراندهایم؛ و اینهمه فقط در ۵ یا ۱۰ یا ۱۵دقیقه رخ داده است.
جهان فیلم کوتاه البته متنوع و چند لایه است و گونههای گوناگونی دارد. فیلم کوتاه داستانی، سینمای داستان است؛ به این معنا که هر تصویر فیلم در خدمت یک کلیت منسجم و قابلفهم (= داستان) قراردارد. حال آنکه فیلم کوتاه تجربی، سینمای تصویر است؛ یعنی تصاویر بر مقدمات داستانی تقدم دارند و قراردادهای روایی بهعمد تاآنحد نادیده گرفته میشوند که بیننده هرگز نتواند معنای صریحی از فیلم استخراج کند. تمرکزاغلب فیلمسازان کوتاه البته بر فیلم کوتاه داستانی است گرچه فیلم کوتاه مستند یا انیمیشن هم اهمیت و ضرورت خود را دارد. البته فیلمهای کوتاه داستانی ممکن است تجربی هم باشند؛ به این معنا که شیوههای نوین داستانگویی را جستوجو یا ابداع کنند، اما بیان داستانی قابلفهم برای بیننده را هم فراموش نمیکنند. فیلم کوتاه بیش از هرشکل دیگر از روایت سینمایی، حس ارزشمندی و رهایی لحظه را در وجود ما جاری میکند؛ هم در رویدادهای به تصویر کشیده شده، هم در روند قصهگویی. از هر دو نظر، فیلم کوتاه نشان میدهد که میتوان ارزش هر ثانیه را بسیار بیشتر از آنچه دانست که معمولا بهحساب میآوریم و بهطور ضمنی به ما یادآوری میکند، هرگز این حقیقت را که تا چهحد میتوان در کوتاهترین بازه زمانی، تجربهای غنی و پرمعنا را از سر گذراند، دستکم نگیریم.
اگر دغدغه سینمای بومی داریم، یکی از بهترین آوردگاهها و محل آزمون آن، همین فیلمهای کوتاه است. چه ایدههای نابی که در این آثار به یک موقعیت دراماتیک تبدیل شدند و میتوانند زمینهساز خلاقیت و نوآوری در سینمای بلند هم باشند. خوشبختانه گسترش فضای مجازی و شبکههای اجتماعی یک امکان تازه برای گسترش و توسعه فیلم کوتاه است که سینمای ما تا یکدهه پیش از این امکان برخوردار نبود. درواقع یکی از بزرگترین چالشهای فیلم کوتاه این بود که ساخته میشد، اما کمتر فرصت تماشای آن وجود داشت و بههمیندلیل مردم شناخت کمتری نسبت به اینگونه از فیلمسازی داشتند. اما حالا به میانجی رشد فناوریهای ارتباطی، امکان دسترسی به فیلمهای کوتاه در جامعه بیشتر شده و توجه مخاطبان به سینمای فیلم کوتاه افزایش یافته است. بااینحال هنوز بسترهای لازم برای نمایش فیلمهای کوتاه و اکران عمومی آنها وجود ندارد. چندسال پیش سینمای هنر و تجربه در یک برنامهریزی جذاب برخی از این آثار را در قالب پکیجهای فصلی فیلم کوتاه اکران میکرد منتها باتوجه به نابسامانیای که در سانس نمایش آنها وجود داشت، فیلمهای کوتاه ایرانی از اکران خوبی برخوردار نبودند و همواره انتقاد نسبت به مسئله اکران و نمایش فیلمهای کوتاه به غیر از جشنوارههای سینمایی وجود داشت. این انتقاد، هم ازسوی فیلمسازان کوتاه، هم مخاطبان آنها وجود داشته که فرصت تماشای فیلمهای کوتاه محدود به جشنوارهها شد که موقتی و فصلی است و بسیاری از این آثار از امکان نمایش محروم میمانند. بهتبعآن، این بحث هم مطرح میشود که هزینههای مالی و انسانی که برای تولید فیلم کوتاه صرف میشود بهواسطه فقدان یا محدودیتهای اکران، یک نوع هدردادگی سرمایه فرهنگی و هنری است و فیلمهای کوتاه صرفاً ماهیت و کارکردی جشنوارهای پیدا کرده است. بدون شک مسئولان و سیاستگذاران سینمایی کشور که همواره در شعار بر ساخت سالنهای مدرن سینمایی تاکید میکنند، شایسته است که برنامهای هم برای نمایش فیلمهای کوتاه داشته باشند. سینمای فیلم کوتاه ما باتوجه به حجم آثاری که در آن تولید میشود، هنوز حتی یک سینمای ویژه اکران ندارد. این درحالیاست که دستکم یکی از سالنهای کوچک پردیسهای سینمایی را میتوان به محل ثابت اکران و نمایش فیلمهای کوتاه تبدیل کرد تا یک پاتوق سینمایی برای علاقهمندان فیلمهای کوتاه داشته باشیم و فیلمسازان این حوزه هم امیدوار باشند، آثاری که میسازند توسط مردم و مخاطبان دیده خواهد شد. همچنین میتوان در مراکز و نهادهای فرهنگی و هنری مثل خانه سینما، خانه هنرمندان یا حتی انجمن سینمای جوان، سالنی را درنظر گرفت که یکروز در هفته را به نمایش و حتی نقد و بررسی فیلمهای کوتاه اختصاص دهد. اکنون این جلسات درباره فیلمهای مستند و داستانی وجود دارد، اما در ارتباط با فیلمهای کوتاه یا وجود ندارد یا خیلی کم و محدود است. فیلمهای کوتاه سینمای ایران اقبال بلندی دارند اما اکرانهای کوتاه! این شایسته سینمای ما نیست. تمام پیشرفتهای بشری و نوآوریهایش از یک نقطه یا لحظه شروع شد اما قصهای طولانی پیدا کرد. در جهان سینمایی امروز نهتنها از اهمیت و کارکرد فیلمهای کوتاه کم نشده که بسیاری از آثار درخشان دنیای تصویر، درام و نمایش در عرصه فیلمسازی کوتاه رخ میدهد. حتی بهجرأت میتوان گفت در وضعیت کنونی، فیلم کوتاه سینمای ایران جلوتر از فیلم بلند است و در اغلب جشنوارههای بینالمللی میدرخشند. ضمن اینکه هم در سینمای جهان و هم در سینمای خودمان، بسیاری از فیلمسازان برجسته -بهویژه در میان کارگردانهای نسل جدید- از دل همین فیلم کوتاه بیرون آمدهاند. سعید روستایی و شهرام مکری، دو نمونه از این فیلمسازان مطرح هستند که گرچه سینمای آنها با هم بسیار متفاوت است اما هر دو از ساخت فیلم کوتاه شروع کردهاند؛ فیلم کوتاه را نباید دستکم گرفت.
همانطور که اشاره شد چند سالی است که فیلم کوتاه هم در حوزه تولید و هم حوزه مصرف و تماشا افزایش یافته. به این معنا که هم شاهد رشد کمی در تولید فیلم های کوتاه بودیم هم رشد کیفی؛ به طوری که خیلی ها معتقدند فیلم های کوتاه ما جلوتر از فیلم های بلند حرکت می کند و جوایز و افتخاراتی که از جشنواره های بین المللی دریافت می کند گواه بر این مدعاست.ازسوی دیگر توجه مخاطبان به فیلم کوتاه هم افزایش یافته که مصداق آن را می توان در استقبال پرشور از جشنواره فیلم کوتاه تهران ردیابی کرد. با این حال فیلم کوتاه مثل فیلم های مستند همچنان درگیر یک فقدان و چالش بزرگ است و آن هم عدم اکران یا نمایش محدود آنهاست. این انتقاد هم از سوی فیلمسازان کوتاه هم مخاطبان آنها وجود داشته که فرصت تماشای فیلم های کوتاه محدود به جشنواره ها شد که موقتی و فصلی است و بسیاری از این آثار از امکان نمایش محروم می مانند. به طبع آن این بحث هم مطرح می شود که هزینه های مالی و انسانی که برای تولید فیلم کوتاه صرف می شود به واسطه فقدان یا محدودیت های اکران، یک نوع هدر دادگی سرمایه فرهنگی و هنری است و فیلم های کوتاه صرفا ماهیت و کارکردی جشنواره ای پیدا کرده است. البته گروه سینمایی هنر و تجربه با راه اندازی پکیچ های فیلم کوتاه و نمایش آنها در سینماهای این گروه برای هر فصل، امکان تازه ای برای نمایش آنها فراهم کرده که مورد توجه و استقبال مخاطبان هم قرار گرفته است و فیلمسازان کوتاه یک آب باریکه ای برای نمایش آثار خود پیدا کرده اند اما با توجه به حجم بالای تولیدات در حوزه فیلم های کوتاه، این اکران محدود پاسخگویی نیازهای واقعی مخاطب در این زمینه نیست و قطعا باید به راهکارهای دیگری درباره شیوه نمایش و اکران فیلم های کوتاه پیدا کرد. از جمله اینکه پردیس های سینمایی که واجد چند سالن هستند می توانند در طول هفته چند سانس خود را به نمایش فیلم های کوتاه اختصاص دهند؛ یا پاتوقی حتی کوچک و محدود برای نمایش و اکران فیلم های کوتاه راه اندازی شود.همچنین می توان در مراکز و نهادهای فرهنگی و هنری مثل خانه سینما،خانه هنرمندان یا حتی انجمن سینمای جوان، سالنی را درنظر گرفت که یک روز در هفته را به نمایش و حتی نقد و بررسی فیلم های کوتاه اختصاص دهد. اکنون این جلسات درباره فیلم های مستند و داستانی وجود دارد اما در ارتباط با فیلم های کوتاه یا وجود ندارد یا خیلی کم و محدود است. فیلم های کوتاه سینمای ایران اقبال بلندی دارند اما اکران های کوتاه! این شایسته این سینمای رو به رشد نیست.
