«باحال» یا «کوول» بودن، بیش از آنکه یک ژست ظاهری باشد، یک موضعگیری زیباییشناختی است؛ یک شورش خاموش که در آن، سبک و فرم، خودِ پیام است. روشنفکر کوول، که در فرهنگ غرب با چهرههایی از شارل بودلر و ژان کوکتو گرفته تا باب دیلن و شاعران نسل بیت شناخته میشود، در واقع یک قهرمان مذهبیِ وارونه است: یک اهریمن، یک عصیانگر، یک سرکش که آزادی خود را با نافرمانی از دستورات، چه از جانب خدا و چه از سوی جامعه، محک میزند. برای او، تحسین مردم اهمیتی ندارد؛ تنها آگاهی ذهنی از بی همتا بودن خود، کافی است.
اما وقتی این لنز را به سوی تاریخ روشنفکری ایران میچرخانیم، با یک خلا عمیق روبرو میشویم. چرا روشنفکر ایرانی، با وجود تاریخ غنی و میراث فکری عمیق، تقریبا هیچ وقت «باحال» نبوده است؟ چرا برخلاف همتایان غربیاش، هیچگاه بازیگوش، انعطافپذیر یا حتی «دلنشین» نبوده؟ چرا او همیشه چهرهای عبوس، جدی، و درگیر با نوعی معنویت خشک و آرمانگرایی افراطی باقی مانده؟
پاسخ این پرسشها در دو گرایش ریشهدار نهفته است: نخست، ترجیح همیشگی «حقیقت» بر زیبایی، و دوم، فقدان عمیق چیزی به نام «آیرونی»، یعنی فقدان نگاه «بازیباور» در سنت فکری ایرانی. آیرونی، به تعبیر ریچارد رورتی، یعنی زندگی با تردیدهای دائمی نسبت به جهانبینی خود، و داشتن نوعی سبک زندگی که کنایهآمیز و بازیگوشانه است و از قطعیتها چشمپوشی میکند.
بنابراین، غفلت از زیباییشناسی، میل به تعالیگرایی و کشف حقیقت مطلق، و ناتوانی در درک و بکارگیری آیرونی، همهی اینها دست به دست هم دادهاند تا روشنفکر ایرانی، بجای آن که چهرهای آزاد و فردی کوول باشد، اغلب در نقش موعظهگر و کدخدا ظاهر شود. در حالی که در سنت غربی، کوول بودن اغلب نشانهی رهایی است؛ در ایران، جدیت نشانهی فضیلت شده.
روشنفکر ایرانی در بحبوحهی بحرانهای بزرگ متولد شد: از شکست در برابر استعمار و استبداد داخلی گرفته تا تلاش برای ساختن یک هویت ملی. از همان آغاز، وظیفهای سنگین و پیامبرگونه بر دوش او نهاده شد: نجات ملت و نشان دادن راه حقیقت. در چنین رسالتی، زیباییشناسی به امری فرعی و غیر ضروری بدل شد. هنر و ادبیات، ابزارهایی در خدمت حقیقت یا اخلاق بودند، نه اهدافی مستقل. این بی توجهی به زیبایی، روشنفکر ایرانی را به سمت «تعالیگرایی» سوق داد. او خود را مامور رهایی جامعه میدید و در پی دستیابی به یک حقیقت مطلق بود.
اما این جستجوی حقیقت، پیامد عمیقتری نیز داشت. روشنفکر ایرانی، با این باور بزرگ شد که حقیقت، امری یافتنی و قابل کشف است و او، کاشف آن است. این موضع، او را در جایگاه یک مرجع قرار داد و ناخواسته، نوعی استبداد فکری را در او پرورش داد. او که خود را در انحصار حقیقت میدید، کمتر جایی برای شک، بازیگوشی و نسبیگرایی باقی میگذاشت.
این دقیقا همان نقطهی گسست او از همتای غربیاش است. روشنفکر غربی، دستکم از زمان کانت به بعد، کم کم دریافت که حقیقت، نه چیزی یافتنی و مطلق، بلکه امری ساختنی و سیال است؛ چیزی که از دل زبان، روایت، و چشماندازهای گوناگون پدید میآید. این درک، به تولد روشنفکر آیرونیست (بازیباور) انجامید؛ کسی که میداند باورهای خودش هم صرفا یکی از روایتهاست، نه حقیقت نهایی.
از همینرو، روشنفکر کوول، برخلاف موعظهگران حقیقتطلب، میداند که هیچ روایت مقدسی وجود ندارد. تنها چیزی که باید بی قید و شرط از آن دفاع کرد، آزادیست؛ همانطور که رورتی گفته بود: «تو آزادی را پاس بدار، حقیقت خود از خودش دفاع خواهد کرد.» در این نگاه، حقیقت نه فرمانی آسمانی، بلکه نوایی است که از دل گفتوگوی آزاد زاده میشود. همین ایمان بازیگوش و بیادعا، به او سکوتی پُر معنا، وقاری طبیعی، و سبکی خاص میبخشد؛ همان جوهرهای که «کوول بودن» را تعریف میکند.
یکی از اصول جامعهشناختی که روشنفکر ایرانی را از هیبت کاریزماتیک و مستقل شارل بودلر، به کاریکاتوری شبیه مش قاسم تقلیل میدهد، فقدان «تربیت مدنی» است. در غرب، یک نوجوان و یا یک جوان از همان سالهای شکلگیری شخصیت، این تربیت را در بسترهایی چون سازمانهای جوانان احزاب سیاسی یا فضای آکادمیک دانشگاهها میآموزد. این تجربه نه فقط آموزش نظری، بلکه تمرینی مداوم برای بحث آزاد، تحمل و درک دیدگاههای مخالف، کار گروهی، مسئولیت اجتماعی و حفظ استقلال فکری است.
در ایران اما این دو نهاد، یا اساسا به معنای دقیق کلمه وجود ندارند، یا نقششان چنان صوری و بی روح است که نمیتوانند بستر پرورش یک «شهروند مدرن» باشند. نتیجه این میشود که روشنفکر ایرانی، بی آنکه تجربهای جدی از زیست جمعی و کار سازمانی داشته باشد، در عمل بیشتر به فردی واکنشی و احساسی بدل میشود تا اندیشمندی با تربیت مدنی و منش اجتماعی پایدار.
در نهایت، «باحال نبودن» روشنفکر ایرانی نه یک نقص شخصیتی که یک سندرم تاریخی و فرهنگی است. او در جهانی پُر از بحرانهای مداوم و در جستجوی حقیقتی مطلق و نجاتبخش به دنیا آمد، اما هرگز فرصت نیافت تا به زیباییشناسی، بازیگوشی و آن خویشتنداری کنایهآمیز که جوهرهی «باحال بودن» در غرب است، دست پیدا کند. بار سنگین «کشف حقیقت» او را به سوی جدیتی پیامبرگونه و گاه استبدادی کشاند و مانع پذیرش این ایده شد که حقیقت، امری ساختنی است نه یافتنی.
تا وقتی روشنفکر ایرانی، آزادی و زیبایی را به پای وسوسهی حقیقت و تعالی قربانی کند، گفتگوی زنده و بازیگوش را با موعظهای از بالا عوض کند، و زیبایی و سبک را فدای شعار بسازد، در همان گرداب جدیت بیثمر خواهد چرخید. و این گرداب، او را از آن جذابیت آرام و رهاییبخشی که میتواند دل یک جامعه را بلرزاند، دور میکند و در نهایت، به صدایی بدل میسازد که شاید بلند باشد، اما شنیده نمیشود.
