اگرچه ذات سینما تصویر است و ماندگاریاش در خلق تصاویر جذاب و نگاتیوهایی که آرشیو میشود، اما این قصه و داستان و روایت است که سینما را دیدنیتر میکند. قصههایی که بیش از تصویر و قبل از اینکه در قاب دوربین قرار بگیرد به وسیله قلمها خلق شده و روی کاغذ ثبت میشود؛ رمان، ادبیات داستانی و نمایشی و در نهایت فیلمنامه ساختار و استخوانبندی سینما را میسازد و این منطق پیوند ناگسستنی بین کتاب و سینماست، بین کاغذ و ورق با دوربین.
اگر بخواهیم ویژگیهای سینمای ایران از دهه نود به بعد را برشماریم، یکی از آنها رشد انتشار کتابهای سینمایی و تنوع سوژههای آن است. هم کتابهای آموزشی سینمایی، هم کتابهای نظری و تحلیلی در حوزه درک فیلم. به این موارد باید تولید و انتشار کتابهای میانرشتهای سینما را هم افزود که تعداد آن نسبت به گذشته بیشتر شده است. حتی برخی از منتقدان قدیمی و پیشکسوتتر هم سالهاست از نقدنویسی مطبوعاتی دست کشیده یا از حجم آن کم کردهاند و به تألیف یا ترجمه کتابهای سینمایی روی آوردهاند. لذا از چند منظر میتوان به نسبت بین سینما و کتاب نگاه کرد و آنها را بر مبنای رویکرد شکلگرایی و شمایل ساختاری گونهشناسی کرد.
در یک نگاه کلی میتوان کتابهای سینمایی را به سه گونه عمده تقسیم کرد. دسته اول کتابهای سینمایی که نسخه مکتوب فیلمنامههای فیلمهای باارزش و مشهوری هستند که ساخته شدهاند. همیشه یکی از دلایل مهم موفقیت فیلمهای بزرگ و ماندگار تاریخ سینما، فیلمنامههای آن بوده است. این یک سنت فرهنگی در اکثر کشورهای جهان است که فیلمنامههای موفق را در قالب کتاب یا کتابچه معرفی میکنند که میتوانند یک الگوی عملی فیلمنامهنویسی برای علاقهمندان این حوزه یا دانشجویان فیلمنامهنویسی باشد. در کشور ما بخشی از کتابهای سینمایی مربوط به همین فیلمنامههاست که آخری آن فیلمنامههای اصغر فرهادی بود که مدتی پیش طی مراسمی رونمایی شد. گونه دیگری از کتابهای سینمایی کتابهای تئوری و تاریخ سینماست که تأمین کننده بخش عمدهای از کتابهای دانشگاهی ماست و برای نیاز دانشجویان رشته سینما و رشتههای مرتبط به نگارش درآمده است. مثلاً نظریه فیلم، درک فیلم، فیلم به عنوان فیلم، سینما چیست، تئوریهای اساسی در نظریههای فیلم، هنر سینما، تاریخ سینما، تاریخ سینمای هنری و نمونههای دیگر از مصادیق این گونه کتابها هستند. البته باید بین کتابهای تئوری و تاریخ سینما تفکیک قائل شد. دسته دوم به مباحث نظری و اصول فیلمسازی و زیباییشناسی آن میپردازد و دسته دوم به مرور و تحلیل تاریخ و رخدادهای سینمایی. مثلاً تاریخ سینمای بوردول با ترجمه روبرت صافاریان از کتابهای مرجع در این زمینه است و خانم فتاح محمدی، کتاب هنر سینمای همین نویسنده را که درباره اصول فیلمسازی است، ترجمه کرده. جمال امید و مسعود مهرابی نیز از جمله نویسندگانی هستند که به تاریخ سینمای ایران پرداخته و کتابهای مجلدی در این زمینه منتشر کردند.
دسته سوم از کتابهای سینمایی را میتوان به مباحث بین رشتهای سینما نسبت داد. مثلاً کتابهایی که در زمینه فلسفه سینما یا جامعهشناسی و روانشناسی سینما و کتابهایی از این دست که در چند سال اخیر با توجه به گسترش علاقهمندان حوزههای دیگر به سینما و مباحث جدی که در این زمینه در جهان اندیشه و فرهنگ صورت گرفته تعداد این گونه کتابها بیشتر هم شده است. اتفاقاً به نظر میرسد که ما در این زمینه نیازمند به تحقیق و پژوهش بیشتری هستیم تا از طریق پیوند زدن دانش سینما با دانشهای دیگر بشری به ویژه علوم انسانی به درک بهتر و عمیقتر از سینما و کارکردهای آن برسیم. مثلاً مباحث مربوط به نشانهشناسی در سینما یا مطالعات فرهنگی در سینما از موضوعات جدید و جذابی است که عرصههای کمتر شناخته شدهای هم برای سینماگران ماست و هم اهالی هنر و فرهنگ و اندیشه.
نگارنده معتقد است باید این گونه را جدی گرفت تا سینمای ما از پشتوانههای تئوریک خوبی برخوردار شده و فصل مباحث جدید در مطالعات سینمایی ایران باز شود. حوزه مکتوب سینما میتواند با ایجاد بسترسازیهای لازم و حمایت از نویسندگان و ناشران به پویایی و دامن زدن به نظریهپردازی متفکران ایرانی در حوزه سینما کمک کند. مثلاً پیوند بین ادبیات و سینما راهکاری است که در نهایت میتواند به تولید فیلمنامههای غنیتر کمک کند و هر چه در این زمینه کتابهای بیشتری چاپ شود و مناقشات و مباحثات بیشتری اتفاق بیفتد نتیجه و نفع آن به جیب صنعت سینمای ما میرود.
فارغ از این دستهبندی میتوان به گونههای دیگری هم از کتابهای سینمای در کشور اشاره کرد. ترجمه آثار سینمایی بخشی از آنهاست که البته به نوعی برخی از گونههای سهگانه بالا را نیز در خود جای میدهد. واقعیت این است که دانش و مطالعات سینمایی در کشور ما بسیار جوان بوده و در ابتدای راه است.
متولیان سینمایی و فرهنگی ما باید به این نتیجه برسند که حتی عالم جذاب و جادوگرانه تصویر و سینما نیز بدون کاغذ و کتاب و آثار قلمی نمیتواند به کمال و تعالی خود دست یابد و چه بسا رشد صنعت سینمای ما به همان اندازهای که محتاج خلاقیت سینماگران است، نیازمندان فعالیت پژوهشگران سینمایی است که در کنار تولید فیلم در کشور به تولید کتابهای سینمایی برای درک بهتر فیلم دست بزنند. سینما به اندازه دوربینهایش، به قلمهایی نیازمند است تا او را بنگارند.
به رغم اتفاقات خوبی که در چند سال اخیر در حوزه تولید کتابهای سینمایی داشتیم، هنوز هم منابع و مراجع کافی برای مطالعات سینمایی با کمبود مواجه بوده و اگر تولیدات سینمایی را هم در نظر بگیریم، مکتوبات سینمایی پا به پای آن رشد نکرده است. مثلاً در یک دهه اخیر بر تعداد منتقدان و علاقهمندان نقد فیلم در جامعه ما افزوده شده یا مخاطبان جدی سینما بیشتر شده است اما در حوزه نقد سینمایی و مبانی و نقد آن، کتابهای سینمایی از انگشتان دست هم کمتر است. شاید هنوز هم کتاب مبانی نقد مجید اسلامی مهمترین منبع در این حوزه باشد. چند سال پیش هم هوشنگ گلمکانی کتابی به نام «در کوچه سام» منتشر کرد که مجموعه نقدهای اوست. همچنین مسعود فراستی همین کار را در کتاب «لذات نقد» انجام داده است. به غیر از اینها، کتابهای دیگر سینمایی ما جمعآوری مصاحبهها یا زندگینامه کارگردانهای بزرگ در سینمای ایران بوده که زاون قوکاسیان در این زمینه پیشروتر از بقیه بوده است.
همواره در نگاه آسیبشناختی به وضعیت کتابخوانی و مطالعه در جامعه ما بر این نکته تأکید شده که فرهنگ ما بیشتر یک فرهنگ شفاهی و شنیداری است و به همین دلیل، شنیدن یک سخنرانی یا تماشای یک فیلم و سریال برای ایرانیان بیش از خواندن یک کتاب جذابیت دارد و آسانتر است. یا فراتر از این، برخی سینما و تلویزیون را بهواسطه هژمونی تصویر، مانعی مهم در بسط فرهنگ کتابخوانی میدانند و مثلاً از منظر مکتب فرانکفورتی، سینما و تلویزیون را ابزاری مؤثر در گسترش عوامزدگی میدانند که ذاتاً با کتاب و مناسبات آن در تعارض است، اما قطعاً میان این دومدیوم فرهنگی و فرهنگساز، دیالکتیک روشمند و نمادینی تصور میشود که متأسفانه کمتر در سینما و تلویزیون ما مورداستفاده قرارگرفته است. در این تعامل رسانهای شاید بهترین خدمت را همین رسانههای بصری به بسط فرهنگ کتابخوانی میکنند. این تمهید دستکم به دو صورت قابلبررسی و تحقیق است. یکی حضور کتاب در شمایل مختلف بصری و بازنمایی به شکل نشانهشناسی و بازتولید المانهای مرتبط با آن و دیگری بهواسطه اقتباس ادبی و استفاده از ادبیات داستانی در تولید آثار نمایشی. میزان کتابخوانی در جامعه ما آنقدر شرایط نامطلوبی دارد که گاه عقلانی به نظر میرسد تا با هر تمهیدی به ترویج کتاب و کتابخوانی بپردازیم حتی از طریق روایت نمایشی آن. مثلاً در دکور بندی و طراحی صحنههای فیلم و سریالها و فضاهای داخلی بهجای مبلمان و اشیا تزیینی کتابخانه حضور پررنگتری پیدا کند و حتی روی کتابهای داخل قفسه آن زوم شود تا مخاطب حضور کتاب در زندگی را ملموستر ببیند و حس کند چه اشکالی دارد تا اگر به قیمت تبلیغات مجانی آن کتابها هم شده این صحنهها برجسته شود و حتی مثلاً مخاطب ظاهربین برای زیبایی دکور منزلش هم شده کتابخانه بخرد و کتابهای در قفسه آن بگذارد. همین تماس فیزیکی با کتاب و ارتباط لمسی با آن شاید میل به مطالعه را در افراد برانگیزد. عادت به کتاب خواندن و حتی تورق آنهم کماهمیت نیست و شاید تنها عادتی که چندان مذموم نیست عادت به کتابخوانی و حتی کتاب بازی است. این موارد البته درباره اهمیت بازنمایی کتاب در درون سینما و تولیدان آن است اما در کنار این مسئله باید به رد سینما در کتاب ها هم توجه داشت. تولید و نگارش انواع کتاب هایی سینمایی با گستردگی و تنوعی که در این زمینه وجود دارد می تواند به فهم بهتر سینما کمک کرده و در وهله نهایی حاصل این فرایند فهم بهتر از سینماست که نتایجش را روی پرده و ارتقا کیفی فیلم ها می توان شاهد بود. در واقع تولید هر کتاب سینمایی نه فقط به درک و فهم بهتر سینما کمک می کند که می تواند یک گام در جهت تولید بهتر فیلم هم باشد.
