نمایش «تلنگر» برای ما ایرانیانی که در چهلوهشت سال گذشته به دفعات آسیبهای روحی جمعی را از سر گذراندهایم، فرصتی است تا درد مشترکمان را کنار یکدیگر و از زبان بازیگران این نمایش فریاد بزنیم. برای ما غربتنشینان، این همدلی فرصتی غنیمت است: فرصتی برای سوگواری، برای یادآوری قولوقرارهایمان پس از کشتار دیماه، و برای اتحاد.
آنچه تلنگر میآفریند، کاتارسیس به معنای ارسطویی آن نیست. کاتارسیس ارسطویی تماشاگر را از ترس و شفقت پالایش میکند و سبکبار به خانه میفرستد؛ همان چیزی که آگوستو بوال، کارگردان برزیلی و بنیانگذار «تئاتر ستمدیدگان»، نقدش میکرد، چرا که به باور او تماشاگرِ پالایششده آرام میگیرد و دست به تغییر نمیزند. تلنگر برعکس، ما را آرام نمیکند. همدلیای که میان تماشاگران میسازد به انگیزه بدل میشود و ما را به همبستگی و کار بیشتر وامیدارد. هرچند تماشاگر در این نمایش، برخلاف «تئاتر فوروم» بوال، به صحنه نمیآید و در روایت دخالت نمیکند، تلنگر در روح خود به تئاتر ستمدیدگان نزدیک است. از آنجا که برزو ارجمند و احسان کرمی هر دو فعال اجتماعی نیز هستند، بدیهی است که هدف غایی نمایش، همانگونه که از نامش پیداست، تلنگری به همهی ما بوده است؛ و بیتردید به این هدف دست یافته است.
تلنگر اثری ماکابر است که چهار بخش نخستش کمدی سیاهاند و دو بخش پایانیاش تراژدی محض؛ تراژیکمدیای که هرچه پیش میرود تلختر میشود. قصهی شش اپیزود این نمایش از زبان مردگان روایت میشود. روایت از زبان مردگان در ادبیات و تئاتر جهان پیشینه دارد؛ نمونهی آمریکایی آن در قرن بیستم، «اسپون ریور» ادگار لی مسترز است که در آن مردگان یک شهر کوچک هر یک زندگی خود را، اغلب با طنزی تلخ، بازمیگویند. اما در تلنگر این انتخاب بیش از یک شگرد روایی است؛ گویی استعارهای است برای وضعیت ما ایرانیان پس از ۱۴۰۱، پس از کشتار دیماه و پس از اعدامهای بیامان. امروز ما ایرانیان اگر هم زندهایم، روایتگر مردمانی هستیم که عاشقترینِ زندگان بودند. هر روز با یاد تکتکشان میمیریم و زنده میشویم. پس قالب روایی نمایش نیز درخور رسالت آن برگزیده شده است.
تلنگر در فرم، نمایشی مینیمالیستی است: دو ساعت اجرای یکسره و بدون آنتراکت، با کمترین امکانات: چند چهارپایه، چند دست لباس، چند قطره خون و آن هودی سفید که خود بهتنهایی قصهای است. بازیها محکماند و حضور خواننده یادآور همسرایان (کُر) تراژدیهای یونان باستان است. شروین نجفیان در هر بخش با اجرای ترانهای از گنجینهی فرهنگ عامهی ایرانی، نهتنها نمایش را سرگرمکنندهتر میکند، که بخشی از روایتگری را نیز به دوش میگیرد؛ ترانههایی که هر کدام تلنگری است به حافظهی جمعی ما.
راوی اپیزود نخست شاعری است همنام و همروزگار عمر خیام. نمایش، بر اساس تحقیق محیط طباطبایی، این احتمال را پیش میکشد که بخشی از اشعار منسوب به عمر خیام در واقع از آنِ این شاعر بوده است؛ احتمالی که با توجه به بحث دیرینهی «رباعیات سرگردان» در ادبیات فارسی، جدیتر از آن است که به نظر میرسد. به گفتهی برزو ارجمند در گفتگو با بیتا ملکوتی، این اپیزود اشارهای است به شکنندگی روایت: اینکه هر آنچه میشنویم و میبینیم، الزاماً حقیقت ندارد.
اما به باور من، آنچه این اپیزود را به بقیهی نمایش پیوند میدهد چیز دیگری است: نگاه خیام به مرگ. خیام، بهعنوان شاعر و فیلسوفی مرگاندیش، صرفنظر از اینکه این رباعیات را بهراستی چه کسی سروده باشد، همان مرگاندیشی، همان نگاه ماکابر و همان رندیای را با خود میآورد که زندگی را به بازی میگیرد؛ و همینهاست که این اپیزود را به قصههای بعدی، که همه دربارهی مرگاند، وصل میکند. بدون این پیوند، اپیزود خیام میتوانست از نمایش حذف شود. با این همه، حتی رابطهی میان دو بازیگر در این اپیزود جا نیفتاده است و «خفه شو»هایی که احسان کرمی مدام تکرار میکند، معنای روشنی پیدا نمیکنند.

روایت محکوم به اعدام از تأثیرگذارترین بخشهای نمایش است، بهویژه آنجا که محکوم خاطرات زندگیاش را به یاد میآورد: تصاویری ساده از لذتهای کوچک زندگی، که همچون فیلمی در برابر چشمان ما جان میگیرند. مگر نه اینکه میگویند در واپسین لحظههای عمر، تمام زندگی در آنی از برابر چشم انسان میگذرد؟
نمایش در فصل پایانی به فاصلهگذاری برشتی میرسد؛ آنجا که برزو ارجمند نمایش را ادامه نمیدهد، کلاه از سر برمیدارد و میگوید بقیهی متن را از شدت تألم نتوانستهاند بنویسند. اما این فاصلهگذاری، برخلاف آنچه برشت میخواست، ما را از روایت دور نمیکند؛ بلکه درد را از صحنه به واقعیت میآورد. اینجا دیگر بازیگر نیست که سخن میگوید، انسانی است که خود سوگوار است.
اما تلنگر در بیان مضمون شریف و ضروریاش بینقص نیست.
حذف زن، به شیوهای که یادآور آثار دوران تبعیض جنسیتیِ تحمیلشده بر ایرانیان پس از ۵۷ است، با جوهر و پیام این نمایش در تضاد است. در نمایش ناگهان با نوعی زنپوشی روبهرو میشویم: به جای آنکه بازیگری زن نقش زنان را بازی کند، چه همسرِ آن مرد کارمندصفت و چه تیپ دختران دههی شصت، احسان کرمی با تقلید صدا یا راه رفتن دختران، این نقشها را بازی میکند.
اگر تلنگر را با «آزمون بکدل» بسنجیم، آزمونی ساده که کاریکاتوریست آمریکایی، آلیسون بکدل، مطرح کرد و میپرسد آیا اثری دستکم دو زن دارد که با هم دربارهی چیزی جز یک مرد حرف بزنند، نمایش در همان شرط نخست بازمیماند: هیچ زنی روی صحنه نیست. این آزمون البته فقط حضور زن را میسنجد، نه کیفیت بازنماییاش را؛ و در تلنگر مسئله فراتر از غیاب است.
هر جا زنی در روایت حضور دارد، به نوعی عامل مرگ است. حتی قصهی کارمند سادهای که شخصیتی خاکستری دارد، قصهای جذاب و درست، از این قاعده مستثنا نیست: همسر، با بیفکریاش و با «خالهزنکبازی»ای که باز سه زن عاملان آناند، اسباب مرگ مرد را فراهم میآورد. این نیز نگاهی پس از ۵۷ به زن است؛ در بسیاری از فیلمهای آغاز دهه شصت، زن به دلیل بیفکریاش عامل مصیبت است، دخترک دههی شصتیِ تلنگر، نگار، که احسان کرمی نقشش را بازی میکند، با راوی از راه دور نرد عشق میبازد، اما دوستدختر پسر پولدار محله است؛ و سبب میشود راوی دو بار بمیرد: یک بار با ضربهی تصادف، و یک بار از دیدن نگار پشت فرمان ماشین بچهپولدار. حمیرا، معشوقهی پیتر، شهید جنگ ایران و عراق، تنها معشوقی است که هیچ از او نمیدانیم جز نامش، که در پایان همین بخش میشنویم.
شاید بتوان این غیاب را چنین توجیه کرد که در سینما و تئاتر آغاز دههی شصت، زنها عملاً یا غایب بودند یا نقشهایی فرعی و تحقیرآمیز داشتند. اما همینگونه نگاه کردن ما را به دوری باطل میاندازد. زنها که وجود داشتند. حالا که روایتی از دههی شصت به دست میدهیم، چرا آن را درست بازگو نکنیم؟ این تناقض وقتی آشکارتر میشود که به یاد بیاوریم سازندگان نمایش، اپیزود خیام را هشداری دربارهی شکنندگی روایت میدانند؛ اما در بازنمایی زنان، خود همان روایت ناقص رسمی را تکرار میکنند.
از این نظر، پیام نمایش، با وجود نمایش تصاویر جاویدنامان «زن، زندگی، آزادی»، کمی لنگ میزند. محدودیتهای چنین اجرایی قابل درکاند: افزودن بازیگر زن مترادف میبود با تغییر میزانسن، هزینهی بیشتر تولید و هزار مسئلهی دیگر. شاید بهتر بود این نقشهای زنانه اصلاً بازی نمیشدند و در حد نام باقی میماندند، تا اینکه احسان کرمی آنها را بازی کند. اما این دریغ باقی است: چرا نمایشی که در جهان آزاد و به دست دو هنرمندی ساخته شده که دغدغهی ایران و ایرانی، انسان و برابری حقوق زن و مرد را دارند، باید از نظر نگاه به زن یادآور فیلم «صبحانه با زرافهها»ی سروش صحت باشد؟ کمدی سیاهی که در آن زنان یا حضور ندارند، یا اگر جایی حضور دارند، سطحی و فرصتطلباند. دنیای مردانه و روایت مردانه بیشک دنیایی است که وجود دارد و به تصویر کشیدنش نیز روایت بخشی از روابط جامعه است، اما نه به بهای غیبت مطلق نقطهنظر زنان. هر دو اثر کمدی سیاهی دربارهی مرگاند و هر دو جهانی مردانه میسازند. این شباهت نشان میدهد مسئله فقط محدودیت تولید در تلنگر نیست، بلکه الگویی تکرارشونده در کمدی ایرانی است، چه در داخل ایران و چه در خارج از آن.
بخش پایانی این یادداشت، تلنگری است به دو هنرمندی که اثری درخور به صحنه آوردهاند و در هر اجرا از جان و روحشان مایه گذاشتهاند؛ تلنگری از سر قدردانی، نه خردهگیری. و شاید گوشزدی باشد به همهی ما، که بکوشیم «زن، زندگی، آزادی» را هر روز تمرین کنیم؛ چرا که ایرانِ آینده از آنِ زنان و مردانش است، در کنار هم..
همانگونه که من سپاسگزار تلنگری هستم که این نمایش و این هنرمندان به من زدند، امیدوارم آنان نیز تلنگر مرا جدی بگیرند.


