از قانون تا خلقیات: بررسی نقش اخلاق و عادات در پایداری دموکراسی از منظر توکویل

الکسی دو توکویل (۱۸۰۵–۱۸۵۹) متفکر سیاسی و فیلسوف فرانسوی، در اثر کلاسیک خود دموکراسی در آمریکا (۱۸۳۵–۱۸۴۰) به تحلیل علل موفقیت دموکراسی در ایالات متحده پرداخت. یکی از مفاهیم کلیدی که توکویل برای تبیین ثبات و پویایی دموکراسی آمریکا به کار می‌برد مفهوم «اخلاق و عادات» (Mores) است. منظور توکویل از اخلاق و عادات (که گاه از آن به خلقیات یا عادات قلبی یاد می‌کند) مجموعه‌ای از ارزش‌ها، باورها، عادات فکری و رفتاری مردم یک جامعه است که به مثابه بنیان نامرئی نظام سیاسی عمل می‌کند. توکویل معتقد بود ساختار رسمی حکومت و قوانین به تنهایی نمی‌توانند ضامن آزادی و برابری باشند، بلکه این اخلاق و عادات مردم است که روح دموکراسی را زنده نگه می‌دارد (Tocqueville, 2004, ص. ۴۰۰). در این مقاله، ابتدا به تعریف مفهوم اخلاق و عادات از دیدگاه توکویل می‌پردازیم و سپس نقش محوری آن در اندیشه سیاسی او را بررسی می‌کنیم. برای روشن‌تر شدن این ایده، از تفسیرهای برخی نویسندگان علوم سیاسی بهره خواهیم گرفت و نمونه‌هایی از تجلی اخلاق و عادات در عملِ نظام‌های دموکراتیک – به ویژه دموکراسی آمریکا از نگاه توکویل – ارائه خواهیم کرد.

تعریف اخلاق و عادات از دیدگاه توکویل

توکویل اخلاق و عادات را به عنوان وضعیت کلی فکری و اخلاقی یک جامعه تعریف می‌کند. به بیان او، اخلاق و عادات شامل «کلیهٔ حالات روحی و اخلاقی و عقلی یک قوم» است (Tocqueville, 2004, ص. ۴۰۰). این اصطلاح در بر گیرندهٔ مجموعه‌ای از عقاید مشترک، ارزش‌های حاکم، عادات ذهنی و الگوهای رفتاری است که در میان افراد یک ملت وجود دارد و شخصیت ملی و زندگی اجتماعی آنان را شکل می‌دهد. به تعبیر توکویل، اخلاق و عادات یا خلقیات هر جامعه عبارت است از مجموع باورها و عقاید رایج میان مردم که خصایل و عادات اخلاقی آن ملت را می‌سازد (Tocqueville, 2004, صص. ۳۹۹–۴۰۱). بنابراین اخلاق و عادات در نظر توکویل چیزی فراتر از اخلاق فردی یا رسم و رسوم صرف است؛ این مفهوم تمامی عادت‌های فکری-رفتاری و گرایش‌های درونی یک جامعه – از نگرش‌های مذهبی و خانوادگی گرفته تا روحیات ملی و روابط اجتماعی – را در بر می‌گیرد. توکویل بر این باور بود که برای فهم عملکرد واقعی یک نظام سیاسی باید به «اخلاق و عادات ملت» توجه کرد، زیرا این عامل ناملموس همان چیزی است که به قوانین و نهادهای رسمی جان می‌بخشد. او تصریح می‌کند که در ایالات متحده، اخلاق و عادات عمومی مردم یکی از عوامل اصلی پیدایش و بقای دموکراسی است (Tocqueville, 2004, ص. ۴۰۰). در واقع، در کنار عوامل مادی (مانند شرایط جغرافیایی) و عوامل حقوقی-سیاسی (مانند قوانین و نهادها)، عامل سوم یعنی اخلاق و عادات اجتماعی نقش تعیین‌کننده‌تری در سرنوشت دموکراسی دارد. توکویل در مقدمهٔ جلد اول دموکراسی در آمریکا تأکید می‌کند که قوانین از شرایط مهم‌ترند و اخلاق و عادات از قوانین مهم‌تر؛ به این معنا که حتی بهترین قوانین در خلأ فرهنگی مناسب نمی‌توانند آزادی را حفظ کنند، حال آن‌که اخلاق و عادات پسندیده می‌تواند کاستی‌های قوانین را جبران نماید (توکویل، ۱۳۸۳، ص. ۳۵). از دید توکویل، روحیه‌، عادات و نگرش‌های مردم (mœurs) زیربنای نامرئی نهادهای سیاسی را تشکیل می‌دهد و دوام جمهوری به آن وابسته
است.

اخلاق و عادات به مثابه بنیان دموکراسی

توکویل پس از بررسی جامعهٔ آمریکا به این نتیجه رسید که راز موفقیت دموکراسی آمریکایی نه صرفاً در قانون اساسی یا ساختار فدرال، بلکه در فرهنگ سیاسی مردم نهفته است. این فرهنگ سیاسی همان چیزی است که او اخلاق و عادات دموکراتیک می‌نامد. آمریکاییان اوایل سدهٔ نوزدهم دارای مجموعه‌ای از ارزش‌ها و عادات بودند که دموکراسی را ممکن و پایدار ساخته بود. از نظر توکویل، اخلاق و عادات مردم آمریکا مهم‌تر از قوانین یا عوامل جغرافیایی در حفظ آزادی آنان بوده است (Aron, 2007, ص. ۲۵۴). او مشاهده کرد که مهاجران پیوریتن با خود ترکیبی از ایمان مذهبی و روح آزادی‌خواهی به آمریکا آورده بودند که سنگ‌بنای خلقیات دموکراتیک آن کشور شد. در واقع، عادات یا آداب آمریکایی‌ها به معنای کل زندگی سیاسی، فکری، مذهبی و اجتماعی آنان بود (هوتر، ۱۳۷۹، ص. ۷۶). این روش زندگی جامع که برابری‌طلبی و خودمختاری محلی را ارج می‌نهاد، فرهنگ سیاسی خاصی پدید آورد که توکویل آن را برای موفقیت دموکراسی حیاتی می‌دانست.

سه عامل مؤثر در تداوم جمهوری آمریکایی از دید توکویل عبارت بودند از: شرایط جغرافیایی ویژه، نهادها و قوانین خوب، و مهم‌تر از همه اخلاق و عادات مردم. در این میان، اخلاق و عادات جایگاهی برتر دارد زیرا ضامن اجرای صحیح قوانین و سازگار با شرایط است. به گفتهٔ توکویل، ممکن است قانون را در کوتاه‌مدت تغییر داد یا از بیرون به جامعه تحمیل کرد، اما اخلاق و عادات به‌تدریج و در درون جامعه شکل می‌گیرد و ریشه در تاریخ، مذهب و تجربه‌های جمعی دارد (Tocqueville, 2004, ص. ۴۰۱). برای مثال، آمریکایی‌ها از دیرباز به مشارکت محلی، تشکیل مجامع شهری و انجمن‌های داوطلبانه عادت کرده بودند. این عادت به زندگی مشارکتی و خودسازمان‌دهی، نوعی روحیهٔ برابری‌جویانه و همکاری اجتماعی را در مردم نهادینه کرده بود که بقای نهادهای دموکراتیک را تضمین می‌کرد. توکویل تاکید می‌کرد که دموکراسی در آمریکا نه صرفاً یک سیستم حکومتی، بلکه شیوه‌ای جامع از زندگی اجتماعی است که در اخلاق، رفتار روزمره و نگرش مردم تجلی می‌یابد (تلاطم، ۱۳۹۹). به عبارت دیگر، دموکراسی برای آمریکاییان به صورت یک وضعیت اجتماعی (social state) درآمده بود که برابری شرایط و آزادی فردی را توامان در فرهنگ عمومی رسوخ داده است (Aron, 2007, ص. ۲۶۳). این وضعیت اجتماعی همان خلقیات و عادات ملی است که پایه و حافظ نظام
سیاسی است.

مؤلفه‌های اصلی اخلاق و عادات دموکراتیک

۱. دین و ایمان مذهبی: از دید توکویل، مذهب نقش بنیادینی در شکل‌دهی به اخلاق و عادات آمریکایی‌ها داشته است. هرچند در آمریکا کلیسا و حکومت از یکدیگر جدا بودند، اما دین از طریق نفوذ بر اخلاق و عادات، به طور غیرمستقیم به پایداری دموکراسی کمک می‌کرد (Tocqueville, 2004, ص. ۴۰۶). توکویل می‌گوید در آمریکا نفوذ مذهب تنها بر روی اخلاق و عادات نیست، بلکه روح و روان افراد را نیز در قلمرو نفوذ خود قرار داده است. بدین معنا که اعتقادات دینی پیوریتن و پروتستان، وجدان فردی و روحیهٔ عمومی جامعه را شکل داده و مردم را خوددار، مسئولیت‌پذیر و پایبند به اصول اخلاقی بار آورده بود. توکویل مشاهده کرد که در جامعهٔ آمریکا دین و آزادی نه تنها متضاد هم نیستند بلکه هم‌افزا عمل می‌کنند؛ «جامعهٔ آمریکایی توانسته است روح مذهب را با روح آزادی تلفیق کند» (Aron, 2007, ص. ۲۶۳). در خلقیات آمریکایی‌ها یک گرایش عاطفی نیرومند به ایمان مذهبی (به ویژه اخلاق پروتستانی ساده‌زیست) دیده می‌شد که رفتارهای فردی و خانوادگی را منضبط می‌کرد و از افراط‌ها و هرج‌ومرج‌های احتمالی دموکراسی جلوگیری می‌نمود. به تعبیر توکویل، دین در آمریکا یک ضرورت مدنی بود که چون واسطه‌ای میان فردگرایی ناشی از دموکراسی و قدرت حکومت عمل می‌کرد و رشته‌های پیوند اجتماعی را استحکام می‌بخشید (Tocqueville, 2004, صص. ۴۰۱–۴۰۳). او یادآور می‌شود که در جامعه‌ای مثل فرانسه، جدایی یا تقابل میان مذهب و آزادی باعث تضعیف بنیادهای اخلاقی دموکراسی شده است، حال آن‌که در آمریکا رهبران مذهبی نیز مدافع آزادی‌های مدنی بودند و دین به صورت نیرویی برای حفظ وحدت اجتماعی و حدگذاری بر تمایلات تخریبی عمل می‌کرد.

۲. خانواده و تربیت اخلاقی: نقش نهاد خانواده در انتقال و بازتولید اخلاق و عادات جامعه نیز از نظر توکویل مهم است. او در بخش‌هایی از دموکراسی در آمریکا به وضعیت زنان و روابط خانوادگی در ایالات متحده می‌پردازد و نتیجه می‌گیرد که «برتری زنان آمریکایی» و تربیت خانوادگی آنها یکی از عوامل سعادت و نیروی رو‌به‌رشد جامعه آمریکاست (Tocqueville, 2004, ص. ۶۳۳). در آمریکا، اگرچه زنان در عرصهٔ عمومی کمتر حضور داشتند و بیشتر در چارچوب زندگی خانوادگی فعالیت می‌کردند، اما تاثیر عمیقی بر شکل‌گیری عادات اخلاقی نسل بعد داشتند. مادران و همسران در مقام مربی اخلاقی ملت عمل می‌کردند و با پرورش ایمان مذهبی، نظم‌پذیری، سخت‌کوشی و روح استقلال در فرزندان، عملاً پایه‌های اخلاق و عادات دموکراتیک را استوار می‌ساختند. توکویل با تحسین می‌گوید در هیچ کشوری به اندازهٔ آمریکا برای تربیت متفاوت اما همگام زنان و مردان تلاش نشده است و رفعت مقام زنان آمریکایی را یکی از علل کامیابی دموکراسی می‌داند (de Tocqueville, 1835/1840, vol.II). خلاصه آنکه نهاد خانواده در آمریکا ارزش‌هایی چون احترام متقابل، مسئولیت‌پذیری، ایمان و مساوات‌طلبی را به عنوان عادات قلبی به نسل‌ها منتقل می‌کرد و از این طریق فرهنگ سیاسی دموکراتیک را بازتولید می‌نمود.

۳. روحیه انجمنی و مشارکت مدنی: از برجسته‌ترین مشاهدات توکویل در آمریکا، سنت ریشه‌دار مردم در تشکیل انجمن‌ها و مشارکت‌های داوطلبانه بود. او می‌نویسد آمریکاییان برای تحقق هر هدفی – چه عمومی و چه خصوصی – به تشکیل مجامع و همکاری جمعی تمایل دارند و این عادت به ایجاد انجمن یکی از رازهای کامیابی جامعهٔ آنان است (Tocqueville, 2000, vol.II, p.106). توکویل این روحیه را تجلی عملی اخلاق و عادات دموکراتیک می‌دانست: مردم به جای اتکا به دولت مرکزی، خود ابتکار عمل به خرج می‌دادند، در امور محلی مشارکت می‌کردند، انجمن‌های خیریه، مذهبی، آموزشی و صنفی تشکیل می‌دادند و از این رهگذر فضیلت مدنی و اعتماد اجتماعی را در خود تقویت می‌کردند. چنین شبکهٔ غنی از زندگی انجمنی سبب می‌شد شهروندان هنر با هم زیستن در چارچوب دموکراسی را بیاموزند. از نظر توکویل، انجمن‌های مدنی مدرسهٔ پرورش احساس مسئولیت جمعی، مدارا، همکاری و فدا کردن منافع آنی خود به خاطر خیر عمومی بودند – مجموعه فضایلی که برای بقای دموکراسی ضروری‌اند (Tocqueville, 2004, ص. ۴۰۳). بعدها اندیشمندانی چون رابرت پاتنام نیز بر پایهٔ یافته‌های توکویل، مشارکت مدنی و سرمایهٔ اجتماعی را شرط شکوفایی دموکراسی دانستند (Putnam, 2000). بنابراین یکی از مؤلفه‌های اخلاق و عادات دموکراتیک در نگاه توکویل، همین عادت به فعالیت جمعی سازمان‌یافته و مشارکت داوطلبانه است که جلوی انزوا و فردگرایی مفرط را می‌گیرد.

۴. اصل منافع شخصی به‌خوبی فهم‌شده: توکویل مفهومی را شرح می‌دهد که آن را «خودنفعی به‌خوبی فهم‌شده» (self-interest well-understood) می‌نامد. این اصل که در اخلاق آمریکایی‌ها رواج داشت، بدین معنا است که افراد می‌آموزند خیر

شخصی خویش را در گرو خیر عمومی ببینند. به بیان ساده، هر فرد به خاطر منفعت درازمدت خودش هم که شده، قواعد اخلاقی را رعایت می‌کند و به حقوق دیگران احترام می‌گذارد. این نگرش که جزئی از اخلاق و عادات آمریکایی شده بود، نوعی تعادل میان خودخواهی و نوع‌دوستی برقرار می‌کرد: انسان‌ها پیگیر منافع خویش هستند اما در چهارچوب قانون و با مراعات منافع جامعه (de Tocqueville, 1835, vol.II, ch.8). توکویل این خصلت را ستایش می‌کند که مردم آمریکا فهمیده‌اند خدمت به جامعه و همکاری با یکدیگر در نهایت به سود خودشان تمام می‌شود. چنین فرهنگی به فضیلت مدنی خودخواسته منجر شده بود که بدون اجبار حکومت، انسجام اجتماعی را حفظ می‌کرد. بنابراین “منافع شخصی به‌خوبی فهم‌شده” را هم می‌توان جزئی از خلقیات دموکراتیک دانست که در آمریکا رایج بود و جایگزینی عملی برای فضیلت‌گرایی صرف به شمار می‌رفت.

نمونه‌هایی از تجلی اخلاق و عادات در دموکراسی

توکویل برای نشان دادن اهمیت اخلاق و عادات، تفاوت وضعیت دموکراسی در آمریکا و فرانسه را مثال می‌زند. در آمریکا به دلیل خلقیات خاص مردم، آزادی و دین سازگار شده و یکدیگر را تقویت کرده‌اند؛ در حالی که در فرانسه پس از انقلاب، به گفتهٔ او، جدایی بین روحیه مذهبی و روحیه آزادی جامعه را دوپاره کرده بود (Tocqueville, 2004, ص. ۴۱۱). آمریکایی‌ها به واسطه خلقیات دینی و عادات مشارکت‌جویانه‌شان توانستند از خطرات استبداد دموکراتیک مصون بمانند، اما در فرانسه نبود چنین فرهنگ سیاسی نیرومندی، برابرخواهی انقلابی را به لغزش در ورطهٔ استبداد اکثریت و تمرکزگرایی دولتی سوق داد (Aron, 2007, صص. ۲۵۳–۲۵۵). نمونهٔ دیگر، برخورد با مسئلهٔ برده‌داری است: توکویل خاطرنشان می‌سازد صرف الغای برده‌داری (تغییر قانون) بدون تغییر نگرش و عادات سفیدپوستان نسبت به سیاهان نمی‌تواند برابری واقعی به بار آورد. او حتی ابراز می‌کند که اگر قدرت داشت، تا زمانی که پیش‌داوری‌ها و خلقیات نژادی اصلاح نشود بردگان را فوری آزاد نمی‌کرد؛ زیرا در غیر این صورت، آزادی قانونی بردگان به دلیل پابرجا ماندن تبعیض در اخلاق جامعه، به وخامت وضعیت آنان می‌انجامید (Tocqueville, 2004, ص. ۴۱۲). این دیدگاه توکویل نشان می‌دهد که اصلاح واقعی دموکراسی مستلزم تحول در اخلاق و عادات مردم است و قانون به تنهایی کفایت نمی‌کند. در واقع، او معتقد بود هر کوشش برای بهبود اوضاع سیاسی – از برانداختن برده‌داری گرفته تا پیشگیری از استبداد اکثریت – اگر همراه با ارتقای فرهنگ سیاسی و اخلاقی جامعه نباشد، عقیم خواهد ماند (Tocqueville, 2004, صص. ۴۱۴–۴۱۵).

مثال ملموس دیگر از نقش اخلاق و عادات، روش رفتار اقتصادی آمریکایی‌ها بود. توکویل مشاهده کرد که مردم آمریکا به‌شدت اهل کار، کسب‌وکار و ابتکار هستند؛ «تقریباً همه آمریکاییان اهل کارآفرینی‌اند». اما او ریشهٔ این روحیه اقتصادی را تنها در وفور فرصت‌ها یا قانون حمایت از مالکیت نمی‌دید، بلکه آن را ناشی از خلقیات دموکراتیک می‌دانست. آمریکایی‌ها به واسطه آزادی اجتماعی و برابری فرصت‌ها جرأت خطرپذیری و امید به بهبود زندگی را در سر می‌پروراندند، حال آن‌که در جوامع ایستاتر (مثل فرانسه اشرافی) افراد محتاط‌تر و کم‌ابتکارتر بودند (Gregg, 2021, pp. 183–189). این تفاوت خلقیات باعث می‌شد دو ملت مسیرهای اقتصادی متفاوتی پیش گیرند، بی‌آنکه الزماً قوانین یا منابع مادی‌شان تفاوت آشکاری داشته باشد. بنابراین حتی در عرصه اقتصاد نیز به عقیده توکویل «مهم‌ترین تفاوت‌ها از اخلاق و عادات مردم ناشی می‌شود» نه صرفاً از ساختارهای بیرون. به بیان او، عادات ذهنی (مانند روحیه ابتکار، ریسک‌پذیری، یا تمایل به تجارت) و عادات قلبی (مثل ارزش قائل شدن برای آزادی و کامیابی فردی) در نهایت سرنوشت توفیق اقتصادی ملت‌ها را رقم می‌زند (Tocqueville, 1850, خطاب به فرهنگستان علوم اخلاقی و سیاسی فرانسه). این تحلیل نیز نمونه دیگری است از این که چگونه توکویل نقش اخلاق و عادات را حتی فراتر از سیاست، به عنوان عامل پیشران تاریخ اجتماعی در نظر می‌گیرد.

نتیجه‌گیری

از دیدگاه توکویل، فهم روح یک دموکراسی بدون شناخت اخلاق و عادات مردم آن امکان‌پذیر نیست. او در بررسی آمریکا به ما می‌آموزد که دموکراسی صرفاً مجموعه‌ای از نهادها و قوانین نیست، بلکه فرهنگی سیاسی و شیوه‌ای از زندگی است. این فرهنگ سیاسی – یعنی اخلاق و عادات مشترک مردم – است که به نهادهای دموکراتیک جان می‌دهد یا برعکس می‌تواند آن‌ها را از درون تهی کند. توکویل با تاکید بر مفهومی که خود آن را mœurs می‌نامید، پیشاهنگ رویکردی شد که امروز نیز در علوم سیاسی و جامعه‌شناسی رایج است: رویکردی که ارزش‌ها، اعتماد اجتماعی، مشارکت مدنی و سرمایه فرهنگی را برای بقای دموکراسی اساسی می‌داند. تجربه‌ای که توکویل نقل می‌کند، هشداردهنده است: اگر اخلاق و عادات مردم با اصول آزادی و برابری سازگار نباشد، دموکراسی در معرض زوال یا استبداد پنهان قرار می‌گیرد. بنابراین، برای استقرار و پایداری دموکراسی نه تنها به قوانین خوب، بلکه به شهروندان خوب نیازمندیم؛ شهروندانی که در پرتو ایمان و فضیلت مدنی، آزادی را مسئولانه به کار برند و منفعت خویش را در خیر عمومی بجویند. به بیان توکویل، «تا زمانی که روش‌های فکری و عادات رفتاری مردم یک جامعه دموکراتیک نشود، صرف تغییر نهادها به دمکراتیزه شدن واقعی نمی‌انجامد» (Tocqueville, 2004, ص. ۴۱۰). اندیشه‌های توکویل در خصوص نقش اخلاق و عادات، امروزه نیز برای جوامعی که در مسیر مردم‌سالاری گام برمی‌دارند درس‌آموز است؛ چرا که نشان می‌دهد سرمایهٔ اصلی دموکراسی در قلب‌ها و ذهن‌های انسان‌ها نهفته است، نه
صرفاً در متن قوانین.

منابع

آرون، ریمون (۱۳۸۶). مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه‌شناسی. ترجمهٔ باقر پرهام. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
توکویل، الکسی دِ (۱۳۸۳). تحلیل دموکراسی در آمریکا. ترجمهٔ رحمت‌الله مقدم مراغه‌ای. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
هوتر، ژاک کنن (۱۳۷۹). توکویل. ترجمهٔ بزرگ نادرزاد. تهران: نشر مرکز.
Putnam, Robert D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster.
Tocqueville, Alexis de. (1835–1840) Democracy in America, Volumes I–II. (Reprint in English: Harvey C. Mansfield & D. Winthrop, Trans., Chicago: Univ. of Chicago Press, 2000).
Gregg, Samuel (2021). “Tocqueville’s Economic Mind.” Law & Liberty.