تئودور آدورنو، فیلسوف و جامعهشناس شهیر آلمانی که خود تجربهی دو جنگ جهانی، هولوکاست، سرکوب، کشتار و تبعید را از سر گذرانده بود، در یکی از معروفترین و تکان دهندهی ترین جملات نقد ادبی و تاریخی خود میگوید: «شعر نوشتن پس از آشویتس، بربریت است.» در نگاه نخست به معنای این جملهی هولناک، به نظر میرسد آدورنو حکمی علیه شعر داده باشد؛ گویی پس از کشتار میلیونها انسان در جریان هولوکاستی که توسط نازیهای آلمان به وقوع پیوست، دیگر هیچ شاعری حق ندارد از عشق، طبیعت، زیبایی یا زندگی بنویسد و شعر و ترانه و لذت و شادی ممنوع است. اما آن چیزی که او چند دههی پیش مطرح کرد، پیچیدهتر از این حرفها بود. آدورنو سعی داشت این پرسش بنیادی را مطرح کند: چگونه میتوان پس از وقوع شرارتی چنین عظیم، همچنان به فرهنگ، زیبایی و هنر اعتماد کرد؟
این جمله در مقالهای به نام :«نقد فرهنگ و جامعه» در سال ۱۹۴۹، نوشته و در سال ۱۹۵۱ در آلمان منتشر شده است. اما بیشتر از هر زمان دیگری، بعد از وقوع هولوکاست در اورپا، در شرایط امروز ایران، مصداق پیدا کرده است. در سرزمینی که اکثریت مردم تحت سرکوب شدید هستند، کوچکترین اعتراض صلحآمیزی با گلوله و یا طناب دار پاسخ داده میشود. فقر و مشکلات اقتصادی، کمر جامعه را شکسته و هر شب تعداد بیشتری از مردم، با شکم گرسنه به خواب میروند. در سرزمینی که در طول نیم قرن هزاران نفر در زندانها و در خیابانها قتلعام شدهاند، میلیونها نفر به اجبار کوچانده شدند و سالها درگیر جنگ بوده و همچنان خطر جنگ مردمانش را تهدید میکند، در کشوری که بر اساس قوانین شرع اسلام پدر حق دارد فرزندش را بکشد چون «ولی دم» است و در نهایت مدت کوتاهی در زندان بماند و بعد آزاد شود، در کشوری که زن، ملک مرد محسوب شده و به اسم غیرت و مردانگی، هر روز دختر و زنی به قتل میرسد، بله در چنین جایی همه چیز معنایی واژگون دارد.
در شرایط امروز ایران، چه نقدی میشود بر سینما، تئاتر، ادبیات و شعر نوشت؟ چطور می توان یک مسابقهی مثلا آواز و خوانندگی را بررسی کرد؟ اصلا کدام مسابقهی خوانندگی که نصف مردم آن کشور امکان شرکت در آن را ندارند؟ وقتی زنان بسیاری به خاطر آوازخواندن در محافل عمومی و یا صفحات اجتماعی و اینترنت، بازداشت، بازجویی و زندانی شدهاند؟ این مسابقه چقدر اعتبار دارد و چقدر در آن اخلاقیات، شرف و انسانیت رعایت شده است؟
به تازگی برنامهای در شبکهی نمایش خانگی «فیلیمو» با پولی گزاف و میلیاردی تهیه شده است به نام «صحنه» به میزبانی «فرزاد فرزین» خواننده و بازیگر. در شروع قسمت اول ده ها نفر با پوشش دلخواه و البته شال نازکی بر سر، ترانهی معروفی به نام «قصهی عشق» را از «ابی» خواننده مشهور ایرانی خارج از ایران، همخوانی میکنند. پخش این قسمت، جنجال زیادی را در شبکههای اجتماعی برانگیخت. اکثریت مخاطبان به همزمانی پخش آن را با سالگرد کشتار خونین آبان ۹۸، نقد داشتند و اقلیتی هم با عنوان چرا با شادی مردم مخالفید، شروع کردند به نوشتن نقد و یادداشت، بدون آن که ابتدا رجوع کنند به ابتدایی ترین حق و حقوق نه مردم سوگوار و عزیز از دست داده، که به حق و حقوق آن هنرمندانی که بدون اجازه از آنان، اثر هنریشان دارد به حراج میرود. درست است که جمهوری اسلامی، حق کپی رایت را به رسمیت نمیشناسد، اما تک تک کسانی که این برنامه را ساخته و یا در آن شرکت کردهاند، مجری و داوراناش، در نقض حقوق هنرمندانی که این ترانه را ساختهاند، شریکاند و در نهایت یک روزی باید به هنرمندان اصلی آن، برای زیر پا گذاشتن حق و حقوقشان پاسخ دهند. دوستان تهیه کنندهای که میلیاردها تومان خرج این برنامهی کاملا کپی شده از ورژن خارجی آن، کردهاند و احیانا میلیاردها تومان برای ساخت آن به جیب میزنند، یادشان باشد که این کار به نوعی دزدی است.
«ابراهیم حامدی» یا همان ابی، خوانندهی محبوب و مردمی با صدایی که میلیونها ایرانی در طی دهها سال با آن خاطره ساختهاند، چهل و هشت سال است که در کشور خودش، اجازهی خوانندگی و یا حتی حضور ندارد. «محمد نجوکی»، آهنگساز ترانهی «قصهی عشق» هم چهار دهه است که تبعیدی است و امکان فعالیت در کشورش را ندارد و «لیلا کسری» ترانهسرای توانا و خلاق ایرانی، در سال ۱۳۶۸، در غربت و در حالیکه تنها ۵۰ سال داشت، چشم از جهان فرو بست. او برای بسیاری از خوانندگان معروف ایرانی، قبل و بعد از انقلاب، ترانه سروده، از جمله برای تعداد زیادی از ترانههای بانو «هایده»، با آن صدای جادوییاش که او هم نتواست غربت را تاب بیاورد و در ۴۷ سالگی پرکشید. ماجرا را از هر طرف که نگاه کنی «گروتسک» است. یک زمانی داشتن نوار کاستی از این هنرمندان جرم بود و اگر به دست گشتهای ارشاد میافتادی، زندان و شلاق منتظرت بودند. زمانی، برای بد حجابی به صورت زنان در ایران اسید میپاشیدند، زمانی نه چندان دور، مهسا ژینا امینی را به خاطر حجابی که کم رعایت شده بود اما خیلی بیشتر از آدمهای داخل این شوی نمایشی «ما همه خوبیم»، بود، به قتل رساندند. هزاران زن و مرد در همین چهار سالی که گذشت، به خاطر مطالبه ابتداییترین حقوقشان با گلولههای جنگی کشته شدهاند، اعدام شدهاند، نابینا و بدون دست و پا شدند، شکنجه شدهاند، بهشان تجاوز شده، سالهاست که زندانیاند. آیا نقد این نمایش مبتذل که به خونهای جاری در خیابانهای کشور، دهن کجی میکند، مخالفت با شادی مردم است؟ قضاوت را به خوانندگان این متن واگذار میکنم.
سالهای سال، منتقد و متخصص و سیاستگذار و حتی بعضی از خود هنرمندانی که اعتبار خود را از قبل از انقلاب داشتند، پشت هر تریبونی حنجره میدرانیدند که هنر قبل از انقلاب مبتذل بوده و ال بوده و بل بوده است. اما در تمام این سالها، هر هنرمند و هنرنابلدی، چنگ زده است به همان موسیقی، به همان سنت سینمایی، به همان ترانهها وبه همان خوانندگان و هنرمندانی که به خاطر «مبتذل بودن» خانه نشین شدند، اموالشان مصادره شد، فراری و بیخانمان شدند و یا در تبعید خاموش شدند. از فیلمی که متعلق به سینمای کمدی است، که باید گفت سینمای اغلب شوخیهای پایین تنهای جنسی نفرتانگیز، تا فیلمی که متعلق به سینمای روشنفکری و الیت جامعه است، بیشترشان همچنان از همان ترانههایی استفاده میکنند که قبل از انقلاب تولید و منتشر شدهاند. و این خودش گروتسکی بزرگتر و هولناکتر است.
آلمان سرزمین گوته، بتهوون، کانت و هگل بود؛ اما همین جامعه به یکی از مراکز سازماندهی نسلکشی تبدیل شد. ایران سرزمین خیام و بوعلی سینا و فردوسی و نیما و فروغ و اخوان است، اما در روز روشن، آدم میکشند، اعدام میکنند، قوانین زمان بربریت حاکم است، دختری ۱۶ ساله، تنها به دلیل ظن رابطه با پسری، توسط پدرش از طبقهی پنجم به پایین پرت میشود و قاتل بالای سر جسد دختر، نماز میخواند، اما هنوز هستند که معتقدند، با اثر دزدی هنرمندان تبعیدی، و در برنامهای که زنان در آن نمی توانند آواز بخوانند، میتوان شاد بود، آواز خواند و قر داد. از رنج انسانها، کالایی زیبا ساختن و کلاغ را جای قناری رنگ کردن و آن را با بهای گزاف فروختن، همان نکتهی آدورنو بود که هنوز فهم آن برای برخی از ایرانیان دشوار است، حتی اگر آن ایرانی، خود را منتقد سینما و ادبیات و وضع موجود فضای هنری و اجتماعی کشورش بداند. آدورنو نمیخواست رنج قربانیان به چیزی تبدیل شود که فرهنگ آن را مصرف کند و سپس به زندگی عادی بازگردد. از این منظر، حتی شعر و هنر هم پس از فاجعه، دیگر نمیتواند کاملاً معصوم باشد. چه برسد به سیرکی به اسم برنامهی «صحنه».


