المور جان لئونارد، نویسنده آمریکایی، یکی از مهمترین نویسندگان داستانهای جنایی و نوآر و یکی از تأثیرگذارترین صداهای ادبیات جنایی آمریکا است. لئونارد، نویسنده پرکاری بود و بیش از ۴۶ رمان نوشت که بیشتر آنها به فیلم و سریال تبدیل شدند. سال بلو، مارتین امیس و استیون کینگ، نوشتههای او را تحسین کرده و پاتریشیا کورنول، از او به عنوان یکی از شمایلهای واقعی ادبیات جنایی یاد کرد. لئونارد، با نثر موجز، دیالوگمحور و ریتمی جازگونه، مرز میان داستان عامهپسند و ادبیات فاخر را جابهجا کرد و دنیای تبهکاران، مأموران پلیس فاسد، و شخصیتهای خاکستری را در بستر شهرهایی مثل دیترویت و میامی به تصویر کشید.
لئونارد در نیواورلئان لوییزیانا به دنیا آمد و بیشتر عمرش را در دیترویت گذراند؛ شهری کارگری که بیتکلفی و صراحت لهجه مردمانش در نثر او هم بازتاب یافت. او پیش از شروع جدی نویسندگی، در نیروی دریایی آمریکا خدمت کرد و بعد از فارغ التحصیلشدن از دانشگاه دیترویت، به کار تبلیغات و فیلمنامهنویسی پرداخت. لئونارد کار داستان نویسی را با نوشتن داستانهای وسترن از زندگی کابویها و هفت تیرکشها مثل «جایزه بگیران» و «قطار سه و ده دقیقهی یوما» آغاز کرد؛ رمانی که بعدها، دلمر دیوز از روی آن وسترن مهم و درجه یکی ساخت. از دههٔ ۱۹۷۰ با تغییر ذائقه عمومی به سمت داستانهای جنایی و نوآر، موضوع، فضا و شخصیتهای داستانهای لئونارد نیز تغییر کرد و او از ژانر داستانهای وسترن با گاوچرانها، هفت تیرکشهای قهار، کلانترهای بیباک، راهزنان و سرخپوستها فاصله گرفت و وارد قلمرو اصلی خود یعنی دنیای زیرزمینی تبهکاران و جنایتکاران و مجرمان شهری شد. او با داستانهای وسترن و تریلرهای جناییاش، این ژانرها را از سطح داستانهای عامهپسند فراتر برد و نشان داد که این داستانها میتوانند واجد ارزشهای ادبی، فلسفی و روشنفکرانه هم باشند.
سبک نویسندگی لئونارد
المور لئونارد به خاطر خلق شخصیتهای قوی و باورپذیر، فضاسازی قدرتمند و دیالوگهای نابش، شهرت داشت. شخصیتهای داستانهای او، چه خلافکاران و چه ماموران قانون، غیر کلیشهای و منحصربه فردند. لئونارد، سبک نگارش ویژه و منحصر به فرد خود را داشت، سبکی پرتحرک و خیالانگیز با نثری شفاف و موجز و دیالوگهایی تیز و بُرنده مثل شیشه. سبک نویسندگی او را به خاطر ریتم و بداههپردازی آن، اغلب با موسیقی جاز مقایسه کردهاند. او تحت تأثیر ارنست همینگوی بود و از او ایجاز، حذف صفتهای زائد و تکیه بر دیالوگ را آموخت، اما برخلاف همینگوی و شخصیتهای خشک و متکبر او، شخصیتهای لئونارد؛ روحیهای طنزآمیز و بازیگوشانه دارند. او همیشه از همینگوی به خاطر نداشتن روح طنز در آثارش انتقاد می کرد.
در رمانهای لنونارد، توصیفهای طولانی و تفسیرهای روانشناختی مستقیم کمرنگاند و در عوض، کنش و گفتوگو پیش میروند و شخصیتها از طریق لحن، انتخاب واژگان، و ریتم کلامشان خودشان را آشکار میکنند. مارتین امیس دربارهٔ نثر لئونارد گفته است که نثر ریموند چندلر در برابر نثر لئونارد “شلخته” به نظر میرسد. این ستایش؛ نشاندهندهٔ انضباط زبانی و شفافیت سبکی لئونارد است. او همچنین در کتابچهٔ راهنمای نویسندگیاش با عنوان «ده قاعده برای نوشتن» تأکید کرده است که از توصیفهای آبدار و صفتهای اضافی پرهیز شود و نویسنده باید با “حذف” به اثر عمق بدهد. میگفت: “سعی کنید قسمتهایی را که خواننده رد میکند از داستانتان حذف کنید.” به گفته مارک بیلینگهم؛ جنایینویس انگلیسی، هیچ کس، موقع خواندن رمانهای المور لئونارد، حتی یک کلمه را هم رد نمیکند.
مجله نیوزویک، المور لئونارد را به خاطر تصویر دقیقاش از مردم دیترویت، “دیکنز دیترویت” لقب داد؛ اگرچه سبک نگارش و درونمایه آثارش ارتباط چندانی به آثار دیکنز نداشت و بیشتر به سبک نویسندگان آمریکایی مثل همینگوی و فاکنر نزدیک بود. دنیای جنایی لئونارد بیشتر در شهرهای بزرگ و حومههایشان میگذرد؛ دیترویتِ صنعتی و میامیِ آفتابی و فاسد، دو قطب جغرافیاییِ آثار او هستند. در دنیای لئونارد، مرز میان قانون و جنایت اغلب مبهم است و مأموران پلیس، وکلای زیرک، تبهکاران خردهپا، و دلالان فرهنگ و سینما در شبکهای از منفعتهای متقابل و خیانتها گرفتارند. لئونارد برخلاف بسیاری از نویسندگان جنایی کلاسیک، کمتر به معمای پلیسی و کشف قاتل میپردازد؛ تمرکز او بر کنش، تعقیبوگریز، و دیالوگهای تیز است که در آنها هویت و انگیزهٔ شخصیتها از لابه لای کلمات پدیدار میشود.
ارتباط با ادبیات جنایی و نوآر آمریکایی
لئونارد در امتداد سنت “هاردبویلد” و نوآر آمریکایی قرار دارد؛ سنتی که با ریموند چندلر، دشیل همت، و جیمز ام. کین شکل گرفت؛ و با فضاسازی سرد، بدبینانه، و شخصیتهای خاکستری شناخته میشود. اما تفاوت او با نویسندگان نوآر دیگر در این است که نوآر لئونارد، لزوماً معمایی نیست و تمرکز او بیشتر بر جنایت به مثابهٔ یک اکوسیستم اجتماعی است تا بر حل پرونده جنایی. در دنیای لئونارد، مرز میان قانون و تبهکاری مبهم میشود و مأموران فاسد، وکلای زیرک، و دلالان فرهنگ در شبکهای از منفعتهای متقابل و توطئهها و خیانتها گرفتارند. او نویسندهای بود که با ترسیم جزئیات زندگی شهری و لایهها، اقشار و طبقات مختلف، تابلویی زنده از جامعهٔ اطرافش میکشید. لئونارد همچنین با انتقال لحن و ریتم گفتار عامیانه به متن ادبی، به غنای زبان ادبیات جنایی افزود و راه را برای نسل بعدی نویسندگان جنایی هموار کرد.
تضاد نور و سایه، تقابل فضاهای باز و بسته و تاریک و روشن و استفاده از فضا و جغرافیا بهعنوان بازتاب وضعیت روانی شخصیتها، برخی عناصر سبکی نوآریاند که در آثار لئونارد دیده میشوند. شخصیتهای لئونارد، چه خلافکار و چه مأمور قانون، کلیشهای نیستند؛ آنها انسانهایی با تناقضها، ترسها، و آرزوهای کوچکاند. رمانهای او عموماً شخصیتمحورند و او ابتدا شخصیتها را طراحی میکند و سپس اجازه میدهد داستان از دل کنش و گفتوگوی آنها شکل بگیرد. به گفتهٔ خودش، “همینطور که مینویسم با شخصیتهایم جلو میروم”. در رمانهایی مانند «کوتوله را بگیر» (Get Shorty)، شخصیت اصلی، «چیلی پالمر» یک طلبکار خردهپا در میامی است که بهتدریج وارد دنیای سینما میشود؛ این گذار نهتنها موقعیتهای طنزآمیز میسازد، بلکه لایههای اخلاقی دنیای جنایی و نمایش را درهم میتند.
در «کوتوله را بگیر»، لئونارد، میامی را نهفقط بستر جغرافیایی، بلکه بهعنوان یک فضای نمایشی بازسازی میکند که در آن مرز میان جنایت و سرگرمی محو میشود. فضای بصری رمان پر از نورهای تند آفتاب فلوریدا، کلوپهای شبانه، و استودیوهای فیلمسازی است؛ عناصری که در اقتباس سینمایی بری ساننفلد (۱۹۹۵) با بازی جان تراولتا و دنی دوویتو به تصویر درآمد و طنز و کنشهای سریع رمان را به سینما منتقل کرد. تم اصلی رمان، تضاد واقعیت و توهم است. چیلی از دنیای جنایت وارد دنیای نمایش میشود، اما درنهایت یاد میگیرد که هر دو دنیا بر پایهٔ اجرا و بازی استوارند.
رمان «خارج از دید» (Out of Sight) با یک فرار زندان در فلوریدا آغاز میشود و سپس به دیترویت منتقل میشود؛ جایی که جک فولی، سارق بانک، با کارن سیکو، مأمور فدرال، درگیر رابطهای عاشقانه-جنایی میشوند. لئونارد در این رمان از تضاد فضایی استفاده میکند و فلوریدای روشن و گرم را در مقابل دیترویتِ تیره و سرد قرار میدهد. این تغییر جغرافیایی، بازتابی از تغییر لحن داستان است، از هیجان فرار به خشونت شهری و تعقیبوگریزهای خیابانی. عناصر بصری نوآر در این رمان کاملا آشکارند؛ صحنههای تعقیب در شب، درگیریهای ناگهانی در پارکینگها، و دیالوگهایی که در آنها کشش جنسی و خطر در هم میآمیزند. استیون سودربرگ، در اقتباس سینمایی خود از این رمان در سال ۱۹۹۸ با سبک نئو-نوآر خود، این تضاد فضایی و دیالوگهای تند و تیز را بهخوبی به تصویر کشید و فضای دیترویت را با نماهایی از زندگی روزمره و در عین حال شاعرانه بازآفرینی کرد.
رمان «لابراوا»ی المور لئونارد در جنوب میامی میگذرد و جوزف لابر، عکاس خیابانی و مأمور پلیس سابق، را در موقعیتی قرار میدهد که باید زنی را نجات دهد که پیشتر ستارهٔ سینما بوده است. فضای بصری رمان پر از تصاویر کارتپستالی فلوریدا است؛ نوار باریک پارک، درختان نخل، دیوارهای مرجانی، و ساحل بیپایان؛ اما زیر این زیبایی ظاهری، شبکهای از جرم، جنایت و تبهکاری پنهان است. لئونارد در این رمان از عنصر سینما بهعنوان تم اصلی استفاده میکند. زنِ بازیگر، دیالوگهایی از فیلمهای قدیمی خود را تکرار میکند و طرح باجگیری، شبیه به صحنهای از فیلمی قدیمی است. این همپوشانی واقعیت و فیلم، مرز میان زندگی و نمایش را خدشهدار میکند. عناصر نوآر در «لابراوا» بیشتر در فضاهای داخلی و تاریک ظاهر میشوند؛ در اتاقهای هتل، استودیوهای عکاسی، و خیابانهای خلوت شبانه که در آنها شخصیتها میان توهم و واقعیت سرگرداناند.
در رمان «شهر اولیه» (City Primeval)، لئونارد، دیترویت را بهعنوان شهری صنعتی و خشن تصویر میکند که در آن جنایت با زندگی روزمره در هم تنیده است. فضای بصری رمان پر از کارخانههای متروکه، خیابانهای خالی، و بارهای تاریک است؛ عناصری که ریشه در سنت نوآرهای آمریکایی دارند و حسی از یأس و خشونت را منتقل میکنند. شخصیتهای این رمان، از قاتل دیوانه تا مأموران پلیس خسته، در شبکهای از فساد و ناامیدی گرفتارند و لئونارد با دیالوگهای تند تیز و کنشهای سریع، ریتمی جازگونه به روایت میبخشد که خواننده را در فضای شهری دیترویت غرق میکند. در آثار دیگر المور لئونارد؛ قهرمانان اغلب از حاشیههای اجتماع میآیند و با هوش کلامی و غریزهٔ بقا پیش میروند؛ حتی “فِم فتال”های او نیز تکبعدی نیستند و در شبکهای از انگیزههای اقتصادی و عاطفی عمل میکنند.
اقتباسهای سینمایی از آثار لئونارد
رمانها و داستانهای لئونارد، به دلیل داشتن قابلیتهای تصویری و نمایشی، مورد توجه تهیهکنندگان و فیلمسازان هالیوود و سازندگان سریالهای تلویزیونی بوده و تاکنون بیش از ۲۶ داستان کوتاه و بلند او به فیلم برگردانده شد که لئونارد در نوشتن فیلمنامه برخی از آنها، خود نیز مشارکت داشت. با این حال، او اغلب از نتیجه اقتباس های سینمایی از آثارش راضی نبود. در مورد اقتباسهای سینمایی از روی آثارش گفته است: “همیشه دلم میخواست، فیلمهای خوبی از روی رمانهای من ساخته میشد اما به دلایلی، این اقتباسها، همه شل و ول بودهاند. اوایل احساس ناامیدی میکردم اما بعد یاد گرفتم که با آنها کنار بیایم… وقتی برای سینما اقتباس میکنی، حتی اگر از روی کارهای خودت باشد، باز هم برای دیگران داری مینویسی و برای دستمزد، ناچاری کاری را که آنها میخواهند تحویل دهی اما وقتی رمان مینویسم، دقیقا کاری را انجام میدهم که برایم لذت بخش است.”
سادگی زبان لئونارد، کار کردن با عناصر ژانرهای معروف و پرمخاطب مثل وسترن و تریلر جنایی، داشتن پلات های دقیق و محکم، خلق شخصیت های سمپاتیک و قدرتمند و فضاهای تکان دهنده، برخی از عناصر جذابی بود که می توانست توجه هر سینماگری را جلب کند و آثار المور لئونارد را برای اقتباس در سینما، جذاب سازد. نخستین داستان او که به فیلم تبدیل شد، «قطار سه و ده دقیقه به یوما» (۱۹۵۳) بود که دو بار به روی پرده آمد. بار اول در ۱۹۵۷ به کارگردانی دلمر دیوز با بازی گلن فورد که امروز بهعنوان یکی از آثار شاخص و کلاسیک سینمای وسترن محسوب میشود، و بار دوم در سال ۲۰۰۷ به وسیله جیمز منگولد با بازی راسل کرو و کریستین بیل. علاوه بر «قطار سه و ده دقیقه به یوما»، «تی بلند قد»، نام داستان وسترن دیگری از لئونارد بود که در سال ۱۹۵۷ به وسیله باد باتیچر به فیلم تبدیل شد.
در سال ۱۹۶۷، مارتین ریت، رمان وسترن «اومبره» (مرد) لئونارد را به فیلمی دربارۀ مظلومیت سرخپوستان تبدیل کرد که پل نیومن در آن نقش جوانی را بازی میکرد که در میان سرخپوستان آپاچی بزرگ شده بود و قربانی سفیدپوستان طمعکار میشد.
لئونارد در سال ۱۹۶۶، رمان «جهش بزرگ» را نوشت که دو بار مورد اقتباس قرار گرفت. یک بار در سال ۱۹۶۷، الکس مارچ از روی آن فیلمی به همین نام ساخت که رایان اونیل در آن نقش محوری را بازی می کرد و بار دیگر جرج آرمیتاژ در سال ۲۰۰۴ اما لئونارد از هیچکدام از این اقتیاسها راضی نبود. از میان اقتباسهای معاصر از رمانهای لئونارد، «کوتوله را بگیر» (۱۹۹۵) ساخته بری ساننفلد با بازی جان تراولتا، جین هاکمن، و دنی دوویتو، نخستین فیلمی بود که از روی یکی از معروفترین و پرفروشترین رمانهای لئونارد ساخته شد و او از این اقتباس راضی بود. رمانی که همانند بیشتر آثار تریلر وگنگستری لئونارد، به دنیای تبهکاران و مافیای مواد مخدر میپرداخت.
در سال ۱۹۹۷، کوئنتین تارانتینو فیلم «جکی براون» را بر اساس رمان «رام پانچ» لئونارد ساخت؛ اقتباسی که به رمان خیلی نزدیک بود و مورد توجه منتقدان قرار گرفت و در آن تارانتینو، دنیای تلخ و سیاه لئونارد و شخصیتهای شوربختاش را با سبک خاص خود بازآفرینی کرد. اما «خارج از دید» (۱۹۹۸)، یکی از بهترین داستانهای تریلرِ نوآر و گانگستری لئونارد بود که استیون سودربرگ جذب آن شد و فیلمی به همین نام با بازی جورج کلونی در نقش تبهکاری به نام جک فولی و جنیفر لوپز در نقش زنی فم فتال به نام کارن سیکو ساخت؛ فیلمی که با سبک نئو-نوآر خود، تضاد فضایی فلوریدای آفتابی و دیترویتِ سرد را بهخوبی به تصویر کشیده بود.
المور لئونارد در سال ۱۹۹۳، شخصیت ریلن گیونز را خلق کرد که ترکیبی از شخصیت کلانترهای شریف و با اراده فیلمهای وسترن و کارآگاههای پاکدست و خونسرد فیلمهای نوآر بود. شخصیتی که در چند رمان لئونارد از جمله در «پرونتو» و در داستان کوتاه «آتش در حفره» ظاهر شده بود. در سال ۲۰۱۰، شبکه تلویزیونی اف ایکس، بر اساس این داستان های لئونارد و شخصیت ریلن گیونز یکی از موفقترین سریالهای تلویزیونی جنایی و کارآگاهی آمریکا به نام “توجیه شده” (Justified) را تولید کرد که ماجرای کلانتر آمریکایی (با بازی درخشان تیموتی اولیفنت) شهر کوچک لگزینگتون در ایالت کنتاکی و مردی درونگرا و خونسرد بود که قانون را به سبک خودش اجرا میکرد.
لئونارد، علاوه بر اقتباس از رمانهایش برای سینما، فیلمنامههای ارژینالی هم برای برخی فیلمها نوشته است که از میان آنها باید به فیلمنامه وسترن «جوکید» به کارگردانی جان استورجس با بازی کلینت ایستوود، «جنگ مون شاین» به کارگردانی ریچارد کوئین با بازی ریچارد وید مارک، «استیک» به کارگردانی و با شرکت برت رینولدز و «تعقیبگر گربه» به کارگردانی ابل فررا اشاره کرد. «آقای ماژستیک»، «والدز میآید»، «آخرین مقاومت در کنار رود سیبر»، «خونسرد باش»، «لمس»، «ساحل طلا» و «پرونتو» از جمله فیلمهای دیگری است که بر اساس آثار المور لئونارد ساخته شدهاند. آخرین فیلمی که بر اساس رمانهای لئونارد ساخته شد، فیلمی است با عنوان «زندگی جنایی» که بر مبنای رمان «سوئیچ» (۱۹۷۸) او ساخته شد و داستان همان شخصیتهای فیلم «جکی براون» پیش از نوشتهشدن رمان «رام پانچ» است.
مرگ المور لئونارد در سال ۲۰۱۳، پایان یک دوره از ادبیات جنایی و نوآر آمریکا بود، اما سبک او در نویسندگان بعد از او و نیز در اقتباسهای سینماییاش (از «کوتوله را بگیر» تا «جکی براون» و «خارج از دید») ادامه یافت. او نشان داد که داستان جنایی میتواند هم سریع و سرگرمکننده باشد و هم از نظر زبانی قوی و از نظر انسانی ژرف.
